# Mazhab nima? Barcha Qiyin Savollarga Bitta Videoda Javob!

- Language: uz
- Published: 2026-08-26
- Canonical: https://blog.towardseternity.com/uz/blog/what-is-a-madhab-every-hard-question-answered-in-one-video
- Source video: https://www.youtube.com/watch?v=4tFuzwRu8g0
- Channel: Towards Eternity

This is the cleaned transcript of the source video. The speech is unaltered.

---

Mazhab nima va ular nima uchun kerak? Bir inson yo'l qo'yadigan eng katta xato bu mazhabni bir paytlar yashab oʻtgan bir kishining gapi deb oʻylashidir. Unday emas. Mazhablar hayotimizni osonlashtirish uchun bor. Bid'atning asl ma'nosi nima? Rag'oyib, Me'roj, Barot, Mavlud. Bular ham bid'atmi? Bir masalada ikkita qarama-qarshi fikr bo'lishi mumkin. Bugungi kunda har bir musulmon o‘z e’tiqodini tekshirishi uchun birinchi eng muhim narsani aytishimiz kerak. Telefonlarimiz orqali g'oyalar dunyosi bilan to'g'ridan to'g'ri yuzlashmoqdamiz. Assalomu alaykum, doktor Shadi Almasri. Kelganingiz uchun katta rahmat. Sizni "Tovards Eterniti" kanalida mehmon qilish biz uchun sharaf. Xush kelibsiz.

Va alaykum assalom va rohmatulloh . Men ham xursandman. Kanalingiz ajoyib ekan. Hozirgina kanalingizni ko'rib chiqdim. Juda hayratda qoldim, mashallah. Alloh sizni mukofotlasin. Katta rahmat. Bugungi asosiy mavzuyimiz, savollarimizning aksariyati mazhablar haqida. Xo'sh, mazhab nima va ular nima uchun kerak? Ho'p, yaxshi savol. Har qanday ikkilangan yoki taxminiy narsada... bir nechta mos keladigan ma'nolar bo'lishi mumkin. Ko'p odamlar bitta masalada 2 xil fikr bo'lishi mumkinligini umuman tushunishmaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning davrlarida va o‘z huzurlarida, Xandaq g‘azotidan keyin bo‘lib o‘tgan voqeani misol keltiraman.

Shunday qilib, Payg‘ambarimiz, sollallohu alayhi vasallam, hammaga e’lon qildilar: "Hech kim Asr namozini Banu Qurayza (hududida) bo‘lmaguncha o‘qimasin." Banu Qurayza – bu qabilaning nomi. Keyin, hamma o‘ziga qulay tezlikda tayyorgarlik ko‘rdi. Kimdir ko‘proq, kimdir kamroq edi. Shuning uchun, ba’zi odamlar Mag‘rib (quyosh botish)dan oldin Banu Qurayza hududiga yetib kelishdi. Boshqalar esa kechikishdi. Ular uyiga borib, otini olib, qilichini taqib chiqquncha ancha vaqt o'tdi va yo‘lda ketayotganida Mag‘rib vaqti kirdi. Bir guruh turib qoldi va "To‘xtanglar, Payg‘ambarimiz 'Hech kim Asrni Banu Qurayzada bo‘lmaguncha o‘qimasin" dedilar.

Boshqalar esa: "U zot buni tezroq yetib boringlar degan maqsadda, quyosh botishidan oldin yetib boringlar, degan ma'noda aytganlar" deyishdi. "Lekin Asrni o‘z vaqtida o‘qimaslikni nazarda tutmaganlar." Yana bir guruh esa: "So‘zma-so‘z buyruqqa amal qilaman," dedi. Bu yerda bir payg‘ambar turibdi, boshqa birov emas, u payg‘ambar! "Shuning uchun Asrni o‘qimaymiz" deb Asrni o‘qishmadi. Ular tinimsiz yurishdi, to‘xtashmadi va quyosh botganidan keyin Asr namozini o‘qishdi. Ikkala holat ham Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamga yetkazilganida, u zot ikkala tahlilni ham qabul qildilar. Bu nimani isbotlaydi?

Bu bizga Payg‘ambar alayhissalom shunday gapirishi mumkinligini isbotlaydi, bu gaplarni miyamiz turlicha talqin qilib, ikki xil xulosaga olib kelishi mumkin. Shuningdek, ikkalasi ham qabul qilinishi mumkinligini tasdiqlaydi. Shuning uchun mazhablar mavjud, chunki Alloh va Payg‘ambar alayhissalom so‘zlari turlicha talqin qilinishi mumkin. Endi savol: Bu talqinni kim qiladi? Buning uchun arab tilida ma’lum bilim va malakalarga ega bo‘lish kerak, shunda siz mujtahid bo‘la olasiz. Mujtahid Qur’on va hadislarni tahlil qilib, natija chiqaradi. Qur’on bizga ikki xil buyruq shaklida murojaat qiladi. Ya'ni, ba’zi buyruqlar faqat bitta ma’noda tushuniladi. Buni musulmon sifatida bilamiz.

Masalan, besh vaqt namoz o‘qishimiz, ichkilikdan saqlanishimiz kerakligini bilish uchun bizga fiqh ilmi kerak emas. Buning uchun fiqh kerak emas. Bu hammaga ma’lum. Ammo Alloh Taolo va Qur’on ba’zan bizga ko‘p ma’noli tilda murojaat qiladi, ya’ni Zonniy dalolat. Bu esa bir nechta yo‘lda tushunsa bo‘ladigan narsalar demakdir. Shunday bo‘lsa, qanday amal qilamiz? Aynan mana shu sabab tufayli mazhablar paydo bo‘la boshlagan. Abu Hanifa, uning asri, ya’ni sahobalardan keyin o‘tgan davr keldi, odamlar ibodat va o‘zaro munosabatlarda tanamiz nima qilishi kerakligini yozib, tartibga soldi. Ibodatda qanday o'zimizni tutamiz, munosabatlarda qanday yo'l tutamiz? Ibodatda va bir-birimiz bilan.

Ular ko‘plab savollarga duch kelishdi, buning uchun o‘ylash, tahlil qilish kerak edi. Tushunyapsizmi? Sahobalar qanday amal qilishdi? Mana shu fiqhdir. Har bir imomning o‘z uslubi bor. Mazhabsiz hayotimiz qiyin bo‘lishi mumkin edi. Nega Alloh shunday gapirdi? Nima uchun Nabiy sollallohu alayhi vasallam nutqni deyarli shunday gapirdiki, go‘yo billur ichiga kirgan nur singari bir necha xil chiroyli ranglarga bo‘linadigan qilib so‘zlab berdilar? Bu biz uchun yengillikdir. Alloh sizga qiyinchilikni ravo ko'rmaydi. Yengillikni istaydi. Qiyinini emas, osonini. Chunki odamlar hayoti turlicha. Kelib chiqishlari ham turlicha. Shuning uchun din moslashuvchan bo‘lishi kerak va Alloh shuni yaratgan.

Shunday moslashuvchanlik bizga imkon beradiki, agar men hozirgi vaziyatimda narsalarni tushunishim shunchalik ko‘p qiyinchiliklarga sabab bo‘layotgan bo‘lsa, hayotim endi odatiy holatdan chiqib ketgan bo‘lsa, buni o‘zgartirishimiz mumkin. Juda qiyin bo‘lib ketadi. Izlanaman va shu matnlarning boshqa bir tushunchasini topaman, va bu men uchun yengillik bo'ladi. Mazhablar yengillik va Islomni biz uchun amaliy qilish uchun mavjud. Ular bizni qabilalarga, urug'larga bo'lish uchun mavjud emas. Ularga xizmat qilish uchun mavjud emas, to'g'rimi? Ular musulmon hayotini osonlashtirish uchun mavjud. Mazhab imomlarining bilim manbalari bugungidek boy bo'lganmi?

Ehtimol ular ma'lum bir ijtihodlarni to'g'ri ma'lumotga ega bo'lmaganlari uchun qilgandirlar? To'g'ri ma'lumotga ega ekanliklariga qanday amin bo'lishimiz mumkin? Yaxshi savol. Agar o'sha imomlarning ustozlariga nazar tashlaydigan bo'lsak, u holda bir kishi ularning Islomni chuqur tushungani, Sunnatni va arab tilini ham chuqur tushunganiga ishonch hosil qilamiz. Chunki ularning ustozlari sahobalarning farzandlari va nabiralari edi. Bu imomlar shunchalik ilk davrda yashaganlar. Endi shuni yodda tutingki, o'sha paytda juda ko'plab imomlar bo'lishgan, ammo ularning ba'zi shogirdlari o'z g'oyalarini rivojlantirmaganlar. Oxir-oqibatda esa buni Allohning irodasi deb hisoblaymiz, shundaymi?

va U bugungacha yetib kelgan bu to'rtta mazhabni tanladi. Avloddan avlodga, qayta-qayta va uch marta tekshirib, ishonch hosil qilishgan. Shunday qilib, inson yo'l qo'yadigan birinchi xato shundaki, u mazhabni qadimda yashagan bir kishining so'zlari deb o'ylashadi. Vaholanki, unday emas. Mazhab bu tirik fikr maktabidir, ya'ni o'sha Imom davridan to hozirgacha, har bir avlodning yetuk olimlari bu fikrlash uslubiga kirib, o'zlaridagi manbalarni olib, ularni qo'llab kelishgan. Va ularni tekshirib, qayta tekshirib, uch marta tekshirib chiqqanlar. Ba'zan, ha, ba'zan ular shuni anglab yetganlar: asl asoschining xulosasi aslida eng yaxshi javob emas.

Uning uslubi to'g'ri edi, ishining aksariyati to'g'ri bo'lgan, ammo bunda biz undan farq qilamiz. Bu ularning ishonchli bilim manbai ekanini va firqaga ergashmasligini ko‘rsatadi. Yodda tuting, barchasi mulohaza masalasi. Va mulohaza masalasida sizga ko'plab mutafakkirlar, ko'plab odamlar "Ha, bu to'g'ri javob" deyishi kerak. Shuning uchun ham biz bu mazhablarga qattiq ishonamiz, chunki ularga juda ko'p aql egalari hissa qo'shgan. Bu yana bitta g‘oyani yo‘qqa chiqaradi, ya'ni imom borligi va hammamiz unga ergashganimiz. Aslo unday emas. Fiqh masalasidan tashqari, Moturidiy va Ash'ariy maktablari ham bor.

Ular bizga aynan nimani o'rgatadilar, va nima uchun bu ikki maktabga nisbatan kuchli qarshilik bor? Demak, hukmlar hujjatlashtirilayotgan, fiqh qoidalari yozib olinayotgan davr tugashiga yaqinlashganida, o‘sha davrning so‘nggi bosqichida teologik bahs-munozaralar yuzaga chiqa boshladi. Teologik tortishuvlar oxir-oqibat bu xatolarga nisbatan ikki yondashuvga olib keldi. Ya'ni bu masalada birinchi yondashuv Hanbaliy yondashuvi edi, bu Ash'ariy yondashuvi deb ham tanilgan. Uslub faqatgina ...

biz uni Ash'ariy deb atashimiz mumkin, va uni ifodalovchi fikr maktabi Hanbaliy maktabi edi, bu esa asosan shunday degandi: "Mu’tazila mutafakkirlari xatolarining barchasini rad etgan." Shunday qilib, ularga yakun yasashdi. Matnga ya'ni muqaddas kitobga ergashing va tamom. Endi, bundan keyin Kalom maktablari paydo bo'ldi. 2 ta Kalom maktabi bor. Kalom dialektik ilohiyot ma'nosini bildiradi. Kalom dialektikdir. Dialektik ilohiyot shuni anglatadiki, biz sizga savolga savol bilan javob beramiz. Ha, Ash'ariyni qabul qilib, siz aytgan hukmga rozi bo'lamiz, bu esa noto'g'ri. Matnga amal qilishimiz kerak. Ammo javob beramiz va nega noto'g'ri ekanligini aytamiz. Siz bilan bahslashamiz.

Siz bilan hatto o‘z metodologiyangiz bo‘yicha ham bahslashamiz, ya’ni ratsional yondashuv yoki falsafiy yondashuvni olib, nima uchun nohaq ekanligingizni ko‘rsatamiz va musulmonlarga nima uchun ular bu ma’lum e’tiqodlarga ishonishlari kerakligini ko‘rsatamiz. Bu, taxminan aytganda, "Kalom yondashuvi" deb ataladi. Demak, Sunnatni himoya qilish va uni o‘rgatishning ikkala yondashuvi ham mavjud. To'g'ri Ash'ariy yondashuvi Qur’on va Sunnat manbalaridan foydalanadi, ularni asos qilib oladi va shu yerda to‘xtaydi. Kalom yondashuvi esa bu g‘oyalarni tartibga solishga, bid’atga, ateistlarga javob bera olishga intiladi.

Imom an-Navaviy bu ummatning vojib yangiliklaridan biri shuki deya quyidagilarni sanab o‘tadi va keyinchalik Ibn Hajar ham unga ergashadi, "Faylasuflarga javob bera olish, ateistlarga javob bera olish, bid’atchilarga javob bera olish" — deydi. Agar kimdir faylasuf bo‘lsa, unga "Xudo bor" yoki "Qur’onda shunday deyilgan" deb ayta olmaysiz, chunki u avvaldan Qur’onni tan olmaydi. Shuning uchun ularning kufrini inkor etishda ular qabul qiladigan asosdan foydalanishingiz kerak. So‘ngra e’tiqodlaringizni ham ular tan oladigan, ya’ni aqlga asoslangan tarzda bayon qilishingiz kerak bo‘ladi. Kalom tushunchasi qisqacha shunday.

Ya'ni Kalomning fiqhiy hukmiga kelsak, an-Navaviy aytadi: Agar maqsad shu bo‘lsa, bu ulamolar uchun kifoya vojibdir. Men ishonamanki, bugungi kunda har bir musulmon uchun tekshirib chiqishi lozim bo‘lgan eng muhim narsa bu ularning eʼtiqodidir. Ha, bu har doim bo'lib kelgan, ya’ni, ularning Allohga va Uning Rasuliga, Qur’on va Hadisga manba sifatida bo‘lgan iymonlari, shuningdek, tabiatchilik, ilmiychilik, evolyutsiya va dunyoviy axloqqa bo'lgan javoblari.

Bu hozir deyarli har bir kishiga vojib darajasidadir, xuddi shuningdek sizning ajdodlaringiz uchun qilich va kamon ishlatishni, ot minishni o‘rganish, bir tomondan mo‘g‘ullarga, ikkinchi tomondan salbchilarga qarshi jang qilish vojib bo‘lgani kabi. "Ertug‘rul" serialining birinchi faslini ko‘rganim uchun voqealarni bilaman. Shunday o‘g‘il uchun ham bu farz ayn emasmi? Bu... farz ayn, ya’ni har bir kishiga vojib hisoblanadi. O‘sha davrda mo‘g‘ul yoki salbchi bilan uchrashish ehtimoli taxminan 85% bo‘lgan. Shuning uchun qilich ushlashni, ot minishni, kamon otishni yoki qalqon tutishni bilmaydigan o‘g‘il qanday qilib tarbiyalanishi mumkin?

Shunday ekan, bugungi kunda ehtimol biz jismoniy jangga hech qachon duch kelmaymiz. Ammo aqlga va qo‘lida mobil telefonga ega bo‘lgan odamning, mafkuraviy tahdid yoki g‘oyaviy sinovga, ya’ni kutilmagan fikriy burilishga duch kelmasligini tasavvur qilish juda ham qiyin. Chunki atrofimizda juda ko'p odamlar bor. Telefonlarimiz orqali g'oyalar dunyosi bilan to'g'ridan to'g'ri yuzlashmoqdamiz. Shunday ekan, mening fikrimcha, har bir musulmon “Nega musulmonmiz?” degan savolga chuqur javob topishi bu shaxsiy burchidir. Keling endi faqat mazhablar haqida emas, boshqa masalalar bo'yicha ham savol beraman.

Tasavvufga qarasak, unga tarixda ko‘plab insonlar ergashganini va undan oxiratlarini saqlab qolish uchun foydalanganlarini ko‘ramiz. Unda nega bunga qarshiliklar juda ko‘p? Agar ular to‘g‘ri ish qilmasalar, bunga qarshilik bo‘lishi mumkin. Fiqhga qaraganimizda ham gaplashganmiz, bir mufti xato qilishi mumkin, to‘g‘rimi? Ba’zi muftiylar juda yomon faoliyat ko‘rsatishi, barcha fatvolari noto‘g‘ri chiqishi mumkin. Ammo bu fiqhni butunlay bekor qilish kerak degani emas. Qalbni poklash — bu dinimizda eng zarur bo‘lgan harakatdir, albatta bu shaxsga bog‘liq holda emas. Ya'ni bu xuddi shuningdek, ilohiyot ham. Eslang, kalom maktablarining maqsadi nima?

Bu — Qur’on va Sunnatdagi aqidani himoya qilish, Ahli-Sunna val-Jamoa e’tiqodini mantiqiy dalillari orqali tushuntirish va himoya qilishdir. Ammo bu har bir mutakallim, ya’ni kalom olimi, doim to‘g‘ri bo‘ladi degani emas. Xato qilishi mumkin. Xuddi boshqa tomonda ham xuddi shunday. Ash'ariy, ya’ni Hanbaliy metodologiyaga amal qilish uchun, Ibn al-Javziy aytganidek, saflarida xatoga yo‘l qo‘yadiganlar bor edi. Endi uchinchi sohaga kelamiz. Islom, Iymon, Ehson dedik. Islom — bu qoidalar, fiqh; Iymon — aqida; endi Ehson Tasavvufga kelamiz. Tasavvuf, yoki nafsni poklash. Barcha ulamolar e’tirof etgan bilim sohasi. Birorta musulmon “bu mavzu yo‘q” deya olmaydi.

Hech qachon Oldin uni “ar-Riqaq”, ya’ni qalblarni yumshatish deb atashgan. Keyin esa turli nomlar bilan atashgan, oxirida “tasavvuf” — “po'stin kiyish” deb nom berilgan. Chunki uni tekshirib bo‘lmaydigan narsalar bilan atashni umuman istashmagan. Masalan, qalbini poklashga intiladigan odamni nima deb ataysiz? Qani gapiringchi? Uni “pok” deb ataysizmi? Yo‘q, aytolmaysiz, birinchidan, tekshirib bo‘lmaydi. Ikkinchidan, odam o‘zini maqtay olmaydi. Agar qorilik qilsangiz va qiroatlarni bilsangiz, buni ob'ektiv tarzda tasdiqlay olasiz. Oldimizda qiroat qila olasiz. Agar muhaddis va hadis olimi bo'lsangiz, hadisni aytasiz va hadis olimi ekanligingizni bilamiz.

Ammo kecha-kunduz Allohga ibodat qilib, o'zingizni pok deyolmaysiz. Bunga yo'l qo'yib bo'lmaydi. Bu tasdiqlanmaydi. O'zingizni maqtagan bo'lib qolasiz. Oxir-oqibat shunchaki po'stin kiyadiganlar deb atadilar. Bundan So'fiy atamasi kelib chiqqan. So‘fiy - bu o‘zini poklash yo‘lidan borayotgan, ibodat va Allohga yaqinlashtiradigan go‘zal amallarga e’tibor qaratishni, dunyoviy narsalardan voz kechishni istagan shaxsdir. U sog‘lom e’tiqod, to‘g‘ri ibodat, fiqh va shariat ilmlariga amal qilishi lozim. Shundan keyin agar undan chiqsa, bunda u malomatga loyiqdir. Chiqmasa, maqtovga loyiqdir. Bid'at tushunchasi aynan nimani anglatadi?

Islomda keyinroq paydo bo'lgan hamma narsa bid'at va shuning uchun noto'g'rimi? Izz ibn Abdussalom Shofe’iy mazhabida, al-Qarofiy esa Molikiy mazhabida yangiliklar amallardan bo‘lishi, besh toifaga bo‘linishi kerakligini ta’kidlaganlar. Demak, yangilik bu amalning sifatidir, ammo huquqiy toifasi uni Shari'atda qanday o'lchashimizga asoslanadi. Va bu shuni anglatadiki, u farz, sunnat, joiz, makruh va harom bo'lishi mumkin. Bular zaruriy yangiliklardir. Muhim yangilik desak bo'ladi. Ya'ni, Roviylarni, hadis roviylarni tekshirish. Sahobalarning orasida biz hech qachon "Keling, bu kishini tekshiramiz: u ishonchlimi, Munkarmi?

Matrukmi?" deb, so‘ngra “bu roviy qabul qilinmaydi, bu Roviy juda ishonchli” deb ajratganini ko‘rmaganmiz. Bu ilmiy sohalarning barchasi, ularni tasniflash va tartibga solish ishlari, Payg‘ambar va sahobalar davrida mavjud bo‘lmagan, ammo zarur bo‘lgan bir yangilik sifatida ham qaralishi mumkin. Shuningdek, Ramazonda taroveh namozini jamoat bilan o‘qish, va Qur’onni to‘liq holda kitob shakliga keltirish. Barchasi o‘sha davrning yangiliklari edi. Albatta, Payg‘ambar alayhissalom davrida mavjud bo‘lmagan. Lekin savol shuki, bunga hukm qanday bo‘ladi? Unga shunday faraz qilaylik, biz bir amalni, masalan, jamoaviy zikrni bid’at deb tan oldik. Xo‘sh, bu bid’at meni Islomdan chiqaradimi?

Bid’atlar shariatdagi hukm turlari bilan tasniflanadi. Jamoaviy zikrni qanday ta'riflaymiz? Musulmonlarning har qanday yig‘ilishi, Alloh Taoloni zikr qilish uchun. Payg‘ambar alayhissalom ham musulmonlar, sahobalar bilan yig‘ilgan. Shunday ekan, muhokama qilinadigan yagona masala bu yig‘ilishlar qanday uslubda va shaklda o‘tishi, va tasbehni birgalikda o'girish, ya’ni hamma birgalikda zikrlarni bir xil tarzda o‘qishi shariat nuqtai nazaridan joiz yoki nojoiz ekanligi masalasidir. Bu munozara qilingan. Baland ovoz bilan o‘qish — muammo emas. Zikrlarni baland ovoz bilan aytish — muammo emas. Lekin hammasini bir ovozda, bir ohangda aytish — bu faqihlar orasidagi ixtilofli masala.

Hatton Hanbaliy mazhabida ham, al-Buhutiy shunday deydi: Qur’onni hamma birgalikda baland ovozda o‘qishi joiz. Shundaymi? Demak, Hanbaliy mazhabi ham buni joiz, deb ataydi. To‘rtala mazhab ham bu ishga ruxsat berish borasida ittifoq qilgan. Bu shuni ko‘rsatadiki, to‘rtala mazhabga ko‘ra, Qur’on va zikrni birgalikda, bir ovozdan o‘qiladigan zikr majlisi o‘tkazish joiz hisoblanadi. Har yili Ramazon yaqinlashganda yoki uch oylar kirib kelganda, uchta muqaddas oyda ayrim kechalar odamlarga eslatiladi, masalan, Rag'oyib, Me'roj, Barot, Mavlid kechalari. Endi savol tug‘iladi: bular ham bid’atmi yoki Payg‘ambarimiz alayhissalom sunnatlarida asosi bormi? Yaxshi savol bo‘ldi.

Demak, bu maxsus kechalar, ularning ba’zilari rivoyatlar va hadislar orqali kelgan. Hadis zaif bo‘lishi mumkin, ammo hech kim bu kechalarni ado etishni vojib amal sifatida ko‘rsatmaydi, balki nafl amal sifatida ta’kidlaydi. Zaif hadislar oddiy, nafl turidagi savobli amallar uchun ishlatilishi mumkin, faqat vojib deb bo'lmaydi, chunki zaif hadis bilan vojib yoki harom hukmi chiqarilmaydi. Ammo unga amal qilish mumkin. Dastlabki fuqaholar, masalan, Imom Molikdan iqtibos keltiraman, bu kechalarni ochiq va ommaviy tarzda, katta jamoatlar ishtirokida nishonlashni unchalik maʼqullamaganlar. Odamlar buni vojib deb o‘ylab qolmasin degan xavotirda bo'lganlar.

Shuning uchun u bunday ommaviy yig‘inlarni makruh deb hisoblagan, bu amal o‘z mohiyatidan emas, balki odamlarning noto‘g‘ri tushunishidan qo‘rqqan. Imom Molik Shavvol oyida 6 kun ro‘za tutish haqida ham odamlar uni vojib deb o‘ylamasin, degan. Keyinroq ulamolar bu masalada ixtilof qilishgan. Nega? Chunki katta muammo ko‘rishgan: gap odamlar buni vojib deb o‘ylashida emas, hozirgi kunda odamlar nimani vojib, nima vojib emasligini yaxshi bilishadi. Ammo umumiy ogohlik yetishmayapti. Shundaymi? G'aflat, beparvolik ummatga yopishgan. Shuning uchun har doim Allohning so'zini ishlatishadi : "Yaxshilik va taqvoda bir-biringizga yordam bering".

Agar zaif hadisda ham bo'lgan bir amalni topsak, yoki umumiy qoidada topsak, masalan, Rabiul-Avvalda Payg'ambar sollolohu alayhi vasallamni eslash, Mavlud oyida ham shunday. O'shaning bir qismi deb hisoblashdi, yaxshilik va taqvoda bir-biringizga yordam bering. Ya'ni bugungi kunda ummatning chuqur g'aflatda ekanligini ko'rmoqdamiz. Shuning uchun, asosli narsa uchun odamlarni to'plash yaxshi ishdir. Endi bu muhim ahamiyatga ega, chunki buni farz deb o'ylash u yoqda tursin, odamlar hatto o'z farzlarini ham bajarishmaydi. Menimcha, bu shaytonning nizoga undash, shaytonning ummatga keltirgan bahslaridir. Bu masalalardagi bo'linishlar ummatga zarar keltiradimi?

Aslida urushayotgan ummat borligini ya'ni kengroq manzarani ko‘rmay qolishni yoqtirmayman. Lekin qila oladigan va hissa qo'sha oladigan ishlarimdan biri ba’zi narsalar Iblisning hiylalari bo‘lib, odamlarni bahs-munozaralar botqog‘iga sudrayotganini ko‘rsatishdir. Alloh nimanidir keng qilgan bo'lsa, uni o'z fikringizga ko'ra toraytirishingiz to'g'ri emas. Shunday qilib, namozxon musulmonlar va amaliyotchi musulmonlar o'rtasida Iblisning nizoga undashi sodir bo'ladi. Bir guruh "Bu shunday bo'lishi kerak" deydi. ikkinchisi esa "Yo'q, u bunday bo'lishi kerak" deydi. Bu narsa parchalanishga olib keladi. Musulmonlar urushayotgan bir paytda tarqoqlik, ajralish paydo bo‘lishi ham bejiz emas.

To‘g‘rimi? Musulmonlarga qarshi urush olib borilayotganda, parchalanishning ko'plab qatlamlari bizga ta'sir qiladi. Demak, ummatning qudrati allaqachon bo'lingan. Bu Iblis tufayli. Bu Iblisning sizni majoziy ma'noda haqiqiy jangdan uzoq tutish uchun qo'llagan bir hiylasi bo'lib, jangga kirmasligingizga ishonch hosil qilishni istaydi. Oxirgisi, sizda butun yosh musulmonlar ummatiga gapirish imkoniyati bo'lsa, bir necha daqiqada nima derdingiz? Men shunchaki aytardimki, agar biz Alloh Taologa qaytsak, U Zot ham bizga qaytadi. ... Agar Allohga yordam bersangiz, sizga ham yordam berur. Shu hayotda amalga oshirilishi mumkin. Bu qanday amalga oshiriladi?

Alloh tarixda yaratgan boshqa narsalar qanday amalga oshdi? Dovud alayhissalom Jolutni qanday yenggan? Qanaqasiga arablar Vizantiya va Forslarni bir vaqtda mag'lub etgan? Bu hatto tarixda ham yo‘q, aytishlaricha, birinchidan, armiyalar nega yutqazadi? Chunki ikki frontli urushga duch kelishadi. Lekin hech narsasi bo'lmagan sahobalardan, arablardan iborat qo'shin qanday qilib ataylab ikki frontli urushga boradi? Ikkisida ham yutadi. Bu Umarning hayotida sodir bo'lgan voqea edi. Unga 10 yoshida bu ikkala qo'shinni ham mag'lub etasan va boshchilik qilasan deganingizda, bu ishonchsiz, kulgili holat bo'lar edi, to'g'rimi? Lekin bu sodir bo'ldi.

Oyatga amal qilsak sodir bo'ladi: Bunga ummat sifatida amal qilsak, unda nima bo'lishini tasavvur ham qila olmaysiz. Ko'plab ajoyibotlar sodir bo'ladi. Shaxsan ishonamanki, ufqlarda zulmat bo'lishiga qaramay, bu hayot davomida ko'plab ajoyib narsalar sodir bo'ladi. Alloh rozi bo'lsin. Kelganingiz uchun katta rahmat, doktor Shadi Almasri. -Siz bilan suhbatlashish sharaf edi. -Juda ajoyib suhbat bo'ldi. Inshaalloh, kelajakdagi loyihalarda ham siz bilan hamkorlik qilishni istaymiz. Alloh ishlaringizga baraka bersin va sizni mukofotlasin. Alloh sizni mukofotlasin, kanalingiz bardavom bo'lsin. - 3 million obunachiga yaqinlashyapsiz, bu ajoyib yutuq. -Alhamdulillah. Alloh muvaffaqiyatli qilsin.