Payg‘ambar ﷺ ni 3 km davomida toshbo‘ron qilishdi (Toif) — Ey Rasul | 4-qism
Nashr sanasi
Tasavvur qiling, shunday bir ochlikki, u yerda siz va qarindoshlaringiz qamal ichida qolganingizda, tashqaridagilarda esa bunday qiyinchilik yo'q. Go'daklar ochlikdan yig'lamoqda, onalar esa chuqur iztirobda, Bolalarini ovuta olmay yuragi ezilmoqda. Na o'zlarini to'ydirishga, na bolalariga berishga biror narsa topa olmayaptilar. Qayerga qaramang, hamma holdan toygan. Omon qolish uchun kunlar davomida yeganingiz yo daraxt barglari, yoki yerdan topib olingan bir parcha hayvon terisi. O'zingizni ham, boshqalarni ham to'ydira olmaysiz, ilojsizsiz. Bir vaqtning o'zida ikkita chidab bo'lmas yuk.
Barcha bu mashaqqat va zulmlar Payg'ambarlikning yettinchi yilida, Makkadagi She’b Abu Tolib nomi bilan tanilgan vodiyda sodir bo‘ldi. Ushbu videolar ishonchli Islom manbalaridan olingan yuzlab ma'lumotlarga asoslandi. Barcha sun'iy intellekt vizual materiallari malakali Islom olimlari bilan hamrohlikda tayyorlandi va Islom ko'rsatmalariga muvofiqlashtirildi. O'sha kunlarda Makka musulmonlarning ochlikdan azob chekayotganiga guvoh bo'ldi. Ammo bu qancha davom etadi? Ikki kunmi? Uch kunmi? Bir haftami? Bir oymi? Hech biri. Bu roppa-rosa uch yil davom etadi.
Yillar davomida Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam va u zotning sahobalari bir kun ham bardosh bera olmaydigan qiyinchiliklarga chidashdi. Bu davr keyinchalik "ta'qiq yillari" deb nomlanadi. O'zi nima bo'lgan edi? Hamma narsa yaxshilanayotgan bir paytda, ishlar qanday qilib bu darajaga yetdi? Bir oz ortga qaytaylik. Payg'ambarlikning yettinchi yili edi. Makka mushriklari hanuz Islom yoyilishini to'xtatish yo'lini topa olishmasdi. Barcha qiynoq va bosimlarga qaramay, musulmonlar soni ortib borardi. Qo'llagan usullari muvaffaqqiyatsizlikka uchrar edi. Bunisi ham yetmagandek, Habashistonga hijrat qilgan musulmonlarni ham qaytarib keltira olishmadi.
Hamza va Umar Islomni qabul qilishdi, Quraysh yanada ko'proq tashvishga tushdi. Ko'p o'tmay Islom Makkada g'olib bo'lishini tushunib yetishdi. Bunga chek qo'yish uchun Quraysh yetakchilari to'plandilar va qasam ichdilar. "Yashirinchami yoki ochiqchami, baribir Muhammadni o'ldiramiz." "U haq. Bunga rozimiz." Bular Abu Tolibning xavotirini tobora oshirar edi. Shu bois U Banu Hoshim va Abu Al-Muttalib urug'larini to'plab, Payg'ambar alayhissalom yonida turishni, har qanday xavfdan himoya qilishni aytdi. Al-Muttalib o'g'illarining ba'zilari hali Islomni qabul qilmagan edi, ammo Abu Tolibning chaqirig'ini eshitishlari bilan darhol kelishdi.
Chunki u paytlarda nima bo'lmasin, odamlar turli dinlarga ergashsa-da, oilaviy rishtalar nihoyatda kuchli edi. Hech kim begonaning o'z yaqinlariga zarar yetkazishiga yo'l qo'ymasdi. Bu butun qabila uchun or-nomus hisoblanardi. Shunday qilib, butun Banu Hoshim va Banu Al-Muttalib She’b Abu Tolib vodiysiga borib, Allohning Rasulini o'z himoyasiga oldilar. Payg'ambar alayhissalomni bu vodiyda o'ldirishi oson bo'lmasligini bilgan Quraysh "Dorun-Nadva" (Majlislar uyi)ga to'planib, reja tuzishga kirishdi. Chiqargan qarorlari Islom dushmanlarining qalbida zarracha shafqat qolmaganini yana bir bor ko'rsatdi. Kelishuvga ko'ra: "Hech kim Banu Hoshim yoki Banu Al-Muttalib qizlariga uylanmaydi.
Hech kim ularga o'z qizlarini turmushga bermaydi. Ularga hech narsa sotilmaydi va ulardan hech narsa sotib olinmaydi. Hech kim uylariga kirmaydi, birga o'tirmaydi, ko'rishmaydi, hatto gaplashmaydi ham." Payg'ambar sollolohu alayhi vasallamni o'ldirishmaguncha, hech qanday sulh taklifi qabul qilinmaydi. Ularga aslo rahm-shafqat ko'rsatilmaydi. Shartlar yozma ravishda qayd etildi. Kelishuvga muqaddas tus berish uchun Ka’baning ichiga osib qo'yildi. Yosh-u qari, erkak-u ayol va bolalar — butun Banu Hoshim She’b Abu Tolib vodiysida ta'qiqga majbur qilindi. Allohning Rasuli, Hadicha, Abu Tolib, Sa'd ibn Abu Vaqqos, Hamza, Ali — Banu Hoshimning har bir a'zosi jamiyatdan butunlay uzib qo'yildi.
Faqat bir kishidan tashqari: Abu Lahab. U ham Banu Hoshimdan edi, lekin o'z qavmidan alohida bo'lishni tanladi. Qalbi shunchalik qorayib ketgan ediki, hatto o'z yaqinlariga o'lim tilardi. Makkaga kelayotgan karvonlarni to'xtatib, baqirardi: "Ey savdogarlar! Muhammadning oilasi uchun narxlarni shunday ko'taringki, toki sizlardan biror narsa sotib ola olmasinlar. Bilasizlar, boy va so'zida turadigan odamman. Aytganimni qilsangiz, sizga zarar yetmasligiga kafil bo'laman." Ko'rilgan barcha zararlarini qoplashga va'da berdi. Savdogarlar ham unga ishonib, narxlarni bir necha barobar oshirib yubordilar.
Natijada, Banu Hoshim vakillari ochlikdan yig'layotgan farzandlari huzuriga qo'llari bo'sh holda qaytishar edi. Bor-budlari tugagan edi. Ammo oziq-ovqat ikki barobar qimmat sotilsa ham, baribir sotib olishga majbur edilar. Moddiy imkoniyati borlar esa o'z boyliklarini sarflashdan to'xtamadilar. Payg'ambar alayhissalom, Abu Tolib va Hadicha bor-yo'qlarini qurbon qildilar. Bir o'ylab ko'ring. Hadicha onamiz bir vaqtlar Makkaning eng boy ayollaridan biri edi. Lekin endi u zarracha ikkilanmasdan bor boyligini ehson qilayotgan edilar.
Bir tomonda Hadicha odamlarni ochlikdan qutqarish uchun boyliklarini sarflayotgan bo'lsa, ikkinchi tomonda Abu Lahab ularni ochlikdan o'ldirish uchun pul sarflar edi. Tashqaridan qaraganda bir xil ko'rinadi. Ikkisi ham sarf-xarajat qilishyapti, lekin hamma gap niyatda edi. O'z pullari bilan biri o'z jannatiga "Tubo" daraxtlarini ekayotgan bo'lsa, ikkinchisi o'z do'zaxiga "Zaqqum" daraxtlarini ekardi. Abu Bakr roziyallohu anhu ham muvaffaqiyatli savdogar edi. Lekin bor boyligini qiynalayotgan musulmon qullarni ozod qilish uchun sarflagan edi. Butun umri davomida bor-yo'g'ini qayta-qayta Alloh yo'lida qurbon qilib keldi. Ular Allohning dinini mana shunday himoya qildilar.
Kimdir joni bilan, kimdir moli bilan, kimdir so'zi, kimdir yoshligi bilan, yana kimdir qiyinchiliklarga qarshi sabri va kurashi bilan. Tavba surasida Alloh shunday deydi: "Albatta, Alloh mo'minlardan ularning jonlari va mollarini Jannat evaziga sotib oldi." Ular ana shu va’da bilan sharaflangan zotlar edi. O'sha vaqtda Abu Tolib jiyanini har qanday xavfdan himoya qilish uchun bor kuchini sarflardi. Har kecha Payg'ambarimiz alayhissalomga o'z o'rniga yotishni buyurar edi. Ammo hamma uxlab qolgach, sekingina jiyanini u yerdan olib, birovga bildirmay o'z yoniga olib kelardi. Payg'ambarimizning o'rinlariga esa boshqa bir kishini yotqizib qo'yardi.
Shu tariqa, jiyaniga zarar yetishining oldini olishga urinardi. Abu Tolib ham u zotning amakisi edi, Abu Lahab ham. Lekin biri u zotni himoya qilsa, ikkinchisi o'limini tilardi. Biri jiyanini xavfsiz saqlash uchun qattiq urinsa, ikkinchisi unga zulm o'tkazardi. Bu qarama-qarshilik oxirigacha shunday davom etdi. Ta'qiq paytida Banu Hoshim bor-yo'g'idan voz kechdi. Lekin hatto bu ham ularni ochlikdan qutqarishga yetmadi. Ammo barcha qiyinchiliklarga qaramay, taslim bo'lishmadi. Kelajakdagi barcha avlodlar uchun o'zini bag'ishlaganda sobit va matonatli turish aslida nima ekanligini ko'rsatib berdilar. Lekin Qurayshning xatti-harakatlari buning tamoman aksi edi.
Ular kufrda, shafqatsizlikda va berahmlikda qanchalik uzoqqa bora olishlarini ko'rsatishdi. O'sha og'ir kunlarning birida, bir kishi bir oz un sotib olishga muvaffaq bo'ldi. Uni yashirincha vodiy og'ziga olib keldi. U odam Hakim ibn Hizom — Hadicha onamizning jiyani edi. Qurayshning shafqatsiz zulmidan bezovta bo'lib, qo'lidan kelgancha yordam berishga otlangan edi. Hakim kabi bu adolatsizlikdan qiynalgan boshqalar ham bor edi, ammo ko'pchilik mushriklarning bosimi tufayli bunday jasorat ko'rsatishga va yordam berishga jur'at eta olmasdi. Aslida, yordam berish tugul, vodiyga adashib kirib qolgan har qanday kishi qattiq haqorat qilinardi.
Hakim yashirincha kirmoqchi bo'ldi, lekin Abu Jahl uni payqab qolib, oziq-ovqat kiritishga to'sqinlik qildi. "Shu yerda to'xta!" Hatto Hakimning yoqasidan oldi. Shu payt Quraysh yetakchilaridan biri Abu Al-Baxtariy bo'layotgan voqeani ko'rib qoldi. U Abu Jahlning bu qilmishidan g'azabga keldi. So'ng dedi: "Qanday qilib o'z ammasiga tegishli bo'lgan oziq-ovqatni ichkariga kiritmayapsan? Yo'lidan qoch, boradigan joyiga boraversin". Abu Jahl oyoq tirab turib olgach, yerdan bir suyakni oldi-da, Abu Jahlning boshiga urgandi, boshi yorildi. So'ng uni yerga yiqitib, qayta-qayta tepgach, u yerdan uzoqlashdi.
Shu tariqa, vaqti-vaqti bilan mo'minlar va mo'min bo'lmaganlar Abu Tolib vodiysiga yashirincha oziq-ovqat yetkazib turishardi. Ammo hech qachon yetmasdi. Mushriklar mo'minlarga haj mavsumidagina savdo-sotiq qilishga go'yoki ruxsat berishgan edi. Faqat bir oyga. "Go'yoki" deyapman, chunki o'shanda ham Quraysh musulmonlarni oziq-ovqatsiz qoldirishga turli yo'llarni izlar edi. Savdogarlar ularga hech narsa sotmaslik haqida qo'rqitilar... "Ularga hech narsa sotmaysan, tushunarlimi?" Musulmonlarga mahsulotlar qolmasligi uchun ulgurji sotib olinar edi. Do'konida savdo to‘xtagach, Banu Hoshim daromadsiz qoldi. Qo'llaridagi bor narsani iste'mol qilib bo'lishgan edi.
Endi bolalar ochlikdan faryod cheka boshlashdi. Ammo qalbi qoraygan shafqatsiz zolimlar bu faryodlarga quloqlarini berkitishar, ba'zilari bundan zavqlanishardi. Bu qiyinchiliklar Sa'd ibn Abi Vaqqosni ham chetlab o'tmadi. Bir kecha ochlikdan uxlay olmay, tashqariga chiqdi. Keyinchalik sodir bo'lgan voqeani shunday ta'riflagan: "Tikanlar orasidan bir parcha tuya terisini topib oldim. Uni olib, quyoshda quritdim, bir necha kun o'sha teri bilan omon qoldim." Ba'zilar hayvonlar terisini yeb tirik qolishga urinishsa, boshqalari daraxt barglarini yeyishardi. Uch yilga cho'zilgan ochlik va mashaqqatli yillar shunday o'tdi. Lekin vaziyat haligacha o'nglanmasdi.
Biroq, vijdonini butunlay yo'qotmagan odamlar hali ham bor edi. Aslida, ba'zilari boshidanoq bundan bezovta bo'lishgan. Kelishuv shartlarini yozgan odam Mansur ibn Ikrama edi. Aytishlaricha, o'sha kundan boshlab yozgan qo'lini boshqa ishlata olmay qolgan. Bu sodir bo'lganda, ba'zilar shunday dedi: "Mansurga kulfat yetdi, chunki Hoshim o'g'illariga zulm qildik." Lekin Qurayshdan qo'rqqanlari uchun jim edilar. Kimdir birinchi qadamni tashlashini kutishardi. Nihoyat, besh kishi birinchi qadamni tashladi. Abu Al-Baxtariy, Mut'im ibn Adiy, Hishom ibn Amr, Zuhayr ibn Abi Umayya va Zam'a ibn Al-Asvad. Bu kishilar yig'ilib, bir reja tuzdilar.
Ertasi kuni, Ka'ba odamlar bilan gavjum bo'lganida borib, har biri bir-biridan bexabardek, alohida burchaklarda turishadigan bo'ldi. Shu tariqa, turli tomonlardan norozilik bildirib, bitimni bekor qilishga erishmoqchi edilar. Ertasi kuni o'sha besh kishi Ka'baga borib, turli joylarda olomonga aralashib ketdilar. Birinchi bo'lib Zuhayr so'z boshladi. "Ey Quraysh ahli! Qilayotgan ishimiz insoniylikka to'g'ri keladimi? Barcha ne'matlardan bahramand bo'layotgan bir paytda, Hoshim o'g'illari bunday xorlikda qolishi sizni qiynamayaptimi? Bu bitim bekor qilinishi kerak!" So'ng Zam'a ibn Al-Asvad gapga qo'shildi. "Zuhayr haq. Biz sahifa yozilganida ham bunga rozi bo'lmagan edik.
Endi bu zulmga chek qo'yish vaqti keldi!" Turgan joylaridan birin-ketin adolatsizlikka qarshi ovoz ko'tara boshladilar. Atrofdagi olomon kattalashib, e'tirozli ovozlar kuchayib bordi. Abu Jahl bularning barchasiga fitna desa ham, hech kim unga quloq solmadi. Bu voqea bitimning obro'siga putur yetkazdi va ta'qiqning tugashiga sabab bo'ldi. Ammo ta'qiqni tugatgan asosiy voqea bu edi: Allohning amri bilan, Ka'ba ichiga osilgan sahifaga bir kichik qurt yuborildi. Bu mittigina qurt butun sahifani yeb bitirdi, faqat "Bismikallahumma" (Sening isming bilan, ey Alloh) degan so'z qoldi.
Jabroil alayhissalom bu haqda Payg'ambarimiz alayhissalomga xabar berdi, u zot esa darhol bu xushxabarni amakisi Abu Tolibga yetkazdi. Buni eshitgan Abu Tolib Banu Hoshim yigitlarini to'plab, Quraysh yetakchilari bilan uchrashishga bordi. So'ng bir taklifni o'rtaga tashladi: "Jiyanimning menga aytishicha, Alloh Ka'baga osib qo'ygan sahifangizga bir qurtni yuboribdi. Qurt Allohning ismidan boshqa hamma narsani yeb bitiribdi. Zulm, qarindoshlik rishtalarini uzish va tuhmat haqidagi barcha so'zlarni yebdi. Borib o'z ko'zingiz bilan ko'ring. Jiyanim aytgan gap rost bo'lsa, bu adolatsizlik va zulmni to'xtating. Yolg'on gapirgan bo'lsa, uni o'z qo'lim bilan sizga topshiraman.
Xohlang uni o'ldiring, xohlang tirik qoldiring — ixtiyor sizda." Qurayshliklar avvaliga unga ishonishmagan bo'lsa-da, bu gaplar haqiqat bo'lib chiqishidan qo'rqib qolishdi. Ustiga-ustak, Abu Tolib xabar yolg'on bo'lsa, uni topshirishga va'da bergan edi. Shuning uchun Ka'baga shoshilishdi. Doimgidek eshigi qulflangan edi. Eshikni ochib, ichkariga kirdilar va devorda osilib turgan sahifaga qaradilar. Alloh O‘z Elchisining haq ekanini yana bir bor isbotladi. Abu Tolib ta'riflagan narsani aynan o'z ko'zlari bilan ko'rdilar. Hayratda qolgan bo'lsalar-da, baribir mo'jiza sifatida qabul qilishni istashmadi. Aksincha gapirishdi: "Bu ham ochiq-oydin sehrdir".
Ushbu voqeadan so'ng, xalqqa bitim bekor qilinib, ta'qiq tugagani e'lon qilindi. Ta'qiq tugagandan keyin nima bo'ldi? O'sha uch yil davomida Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam Islomni faqat Makkaga kelgan musofirlargagina yetkaza olgan edi. U zot dinni so'z bilan keng yoya olmasdi. Lekin sabri va kurashi orqali ko'plab qalblarga iymon urug'ini ekdi. Uning o'z yo'lidagi samimiyligini ko'rib, ko'p odamlar u zotning huzuriga kelib, ochiq-oydin iymon keltirdilar. Bularning barchasiga guvoh bo'lgan Quraysh ahli nimalarni o'yladi ekan? Bir paytlar Makkadagi eng hurmatli insonlardan biri sifatida tanilgan Payg'ambar alayhissalom endi yolg'onchilik va sehrgarlikda ayblanayotgan edi.
U boylik va mansab haqidagi barcha takliflarni rad etdi va og'ir zulmlarga chidadi. Inson yolg'on uchun shuncha azobga chidashi mumkinmi? Yolg‘on zamirida doim shaxsiy manfaat yotadi. Ammo Payg'ambarimiz sollolohu alayhi vasallam hayotida faqat mashaqqat va qiyinchilik bor edi. Yolg‘onchi manfaat va orom ko‘zlab yashasa, bu inson fidoyilik va kurash ichida yashadi. Maqsadi dunyoviy manfaat bo'lganida, boshqa yo‘llar bilan ham yuksak martabaga oson erishardi. Lekin uning asl maqsadi faqat Allohning dinini yoyish va odamlarni abadiy baxtga yetaklash edi. Bunga Hadicha onamizning nigohi bilan qaraylik. Nega u shuncha mashaqqatni ixtiyor qildi? Nega bor boyligini shu yo'lda sarfladi?
Allohning Rasulida haqiqatni ko'rmaganida, barchasiga shunchalik rozi bo'larmidi? U zotning eng yaqini aynan Hadicha onamiz edi. Uni hammadan ko'ra yaxshiroq, hayotining har bir tafsilotigacha bilardi. Alloh saqlasin, u zot yolg'on gapirganida, birinchi Hadicha onamiz sezgan bo'lmasmidi? Zarracha shubha bo'lganida, shunday og'ir qiyinchiliklarga chidarmidi? Bu faqat Hadicha onamiz emas edi. Hayoti davomida ham do'stlari, ham dushmanlari u zotning har bir so'zi va harakatini diqqat bilan kuzatishardi. Lekin yolg'onning zarracha asoratini ham topa olishmasdi. Uni shunchalik sinchkovlik bilan kuzatishganki, hatto suvni necha ho‘plamda ichgani ham yozib qoldirilgan.
Oddiy bir qishloqi odam yillar davomida o'zini podshohdek ko'rsata olishi imkonsiz bo'lganidek, hech kim uchun Allohning Rasuli kabi ko'rinish imkonsiz edi. U oliy xulq va go‘zal axloq sohibi edi. Yolg‘on bilan inson eng to‘g‘ri so‘z va eng pokiza bo‘lib ko‘rina olarmidi? Xo'sh, 23 yil davomida biror marta adashmasdan, fosh bo'lmasdan rol o'ynay olarmidi? Unda yolg‘onning zarracha asari ham yo‘q edi. Shuning uchun ham haqiqatni ko'rganlar iymon keltirdilar, ko'zlarini yumib olganlar esa dushmanlikda davom etdilar. Ta'qiq tugashi bilan Allohning Rasuli alayhissalom biroz yengil nafas oldilar. Biroq navbatdagi sinov yaqin edi.
Payg'ambarimiz alayhissalomning suyukli amakilari Abu Tolib qattiq betob bo'lib qoldi. Allohning Rasuli alayhissalotu vassalom amakilarining ahvolini eshitib, qattiq qayg'uga botdilar. Abu Tolib uni doim qo‘llagan, Makkaning kuchli tazyiqlariga qaramay, ortga qaytmagan edi. Lekin u allaqachon ortga qaytmas yo‘lda edi. Hali ham Islomni qabul qilmagandi. Bu Payg‘ambarimiz alayhissalomning qalblarini qattiq og'ritardi. Chunki iymon abadiy baxtning yagona kaliti ekanini bilardilar. Shuning uchun amakisining yonida qolib, vafotidan oldin Islomni qabul qildirishga boricha urindilar. Bu orada Makka mushriklari ham xavotirga tusha boshladilar.
Chunki Abu Tolib vafot etsa, ular bilan Rasululloh sollolohu alayhi vasallam o‘rtasida vositachi qolmaydi. Shu bois, bu masalani o‘lmasidan oldin hal qilishni xohlashdi. Abu Tolibni ziyorat qilib, jiyanini o‘z vazifasidan voz kechirishni so‘rashdilar. Abu Tolib talablarini eshitgach, bir kuni jiyanini chaqirib dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, qavming sening huzuringga keldi. O‘zaro manfaatli kelishuvni taklif qilishmoqda. Rasululloh sollolohu alayhi vasallam javob berdilar: "Unday bo‘lsa amaki, so‘rayotgan narsam, qabul qilishni xohlaganim — bu faqatgina bir so‘z. Shu birgina so‘z bilan butun arab va g‘ayriarablar ustidan hukmron bo‘ladilar." Hamma qiziqib qoldi. U qanday bir so‘z edi?
Abu Jahl oldinga chiqib, Payg‘ambarimiz alayhissalomga dedi: "Bizga o'sha so‘zni ayt, shu birgina so‘z uchun senga o‘ntasini beramiz." Shunda Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam hamma kutayotgan so‘zni aytdilar. "La ilaha illalloh deb aytinglar, Undan boshqa butlaringizni o‘z qo‘lingiz bilan uloqtiringlar." Lekin "O‘nta so‘z beramiz" degan va'dalariga qaramay, bu birgina so‘z juda og‘irlik qildi. Eshitganlari ularga aslo yoqmadi. "Ey Muhammad! Shuncha xudolarni faqat bitta Xudoga aylantirmoqchimisan? Aytayotgan gaplaringdan haqiqatda hayratdamiz." Shunday qilib, istaganlariga erisha olmay, u yerdan ketishdi.
Qurayshliklar ketgach Abu Tolib dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, Allohga qasamki, ulardan so‘raganingda haqiqat va adolatga zid narsani ko‘rmayapman." Buni eshitgach, Payg‘ambarimiz alayhissalom amakisining iymonga kelishidan umidlandilar. U zot dedilar: "Ey amaki, aqalli siz «La ilaha illalloh» deng, toki oxiratda shafoatchingiz bo‘lay". Lekin afsuski, amakisi qalbini taskinlashtiradigan javobni bermadilar. Aksincha dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, agar ketganimdan keyin odamlar seni va ajdodlarimizni haqorat qilishidan, Quraysh meni o‘limdan qo‘rqib «Shahodat» keltirdi deyishidan qo‘rqmaganimda edi, so‘raganingni aytgan bo‘lardim".
Shunday qilib, Islom ostonasida turgan bo‘lsa-da, Abu Tolib odamlarning gap-so‘zidan qo‘rqib, o‘zini tiydi. Fojiali tarzda iymon keltirmadi. Lekin Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam takrorlashdan to‘xtamadilar: "Ey amaki, «La ilaha illalloh» deng, toki oxiratda sizni shafoat qila olay". U zot ko‘ndirishga urinayotganda, Abu Jahl va Abdulloh ibn Umayya ham o‘sha yerda edi. "Ey Abu Tolib! Abdulmuttalibning dinidan voz kechasanmi?" Lekin Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam tinmay iymonga chaqiraverdilar. Nihoyat, Abu Tolib o‘ziga ishora qilib: "U Abdulmuttalibning dinidadir", dedi. Va vafot etdi. Yoshi saksonlarda edi.
Payg‘ambar alayhissalom qalblarida og‘riqli bo‘shliq his qildilar. Abu Tolibning qo‘llab-quvvatlashi beqiyos qiymatga ega edi. Sakkiz yoshidan buyon amakisining qaramog‘ida yashagan edi. Tazyiqlarga qaramay, Abu Tolib hamisha u zotning yonida turdi, doimo mehr va shafqat ko‘rsatdi. Lekin muhabbati va shafqati Allohning Rasuliga emas, jiyani Muhammadga edi. Shunday qilib, u iymon keltirmasdan vafot etdi. Payg‘ambarimiz sollolohu alayhi vasallam bu og‘ir qayg‘u bilan yolg‘iz qoldilar. U zot bir muddat uylaridan tashqariga chiqmadilar. Abu Tolibning vafotidan atigi uch kun o‘tib, onamiz Hadicha roziyallohu anho ham qattiq betob bo‘lib qoldilar.
Amakisining dog‘i hali yangi bo‘lgan bir paytda, Payg‘ambarimiz sollolohu alayhi vasallam endi suyukli rafiqalari, eng yaqin hamrohlarining xastaligidan siqildilar. Uzoq davom etgan ta'qiq yillari uni juda zaif va holdan toydirgandi. 65 yoshda edilar. Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam yonida turib, og'riqlarini yengillatishga urinardilar. U zot onamizga orom berish uchun qancha urinmasin, biroq xastalik kundan-kun zo‘rayib borardi. Xastalik qayerga qarab ketayotgani ayon bo'lgan edi. U zot bilan 25 yil davomida yonma-yon yurgan eng suyukli hamrohining so'nggi kunlari edi. Hadicha onamiz hayotining eng yaxshi kunlari-yu yillarini Payg'ambar alayhissalom bilan birga o'tkazdi.
Bu nikohda zarracha afsusga o‘rin yo‘q edi. Eng og'ir damlarda u Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga tasalli berib, qo'llab-quvvatladi. Har bir shodlik va qayg'uda doimo Payg'ambarimiz alayhissalom yonida bo'ldilar. Hadicha u zot doim talpinadigan tinchlik-omonlik qo'rg'oni edi. Ilk vahiy kechasida u zot onamizga: "Meni o'rab qo'ying, o'rab qo'ying", degan edilar. Endi esa onamizni o'rash navbati Payg'ambarimizga kelgan edi. Ayollarning eng yaxshisi, Hadicha roziyallohu anhu onamiz, 619-yilda, 65 yoshida vafot etdi.
Keyinchalik Rasululloh sollolohu alayhi vasallam shunday der edilar: "O'z zamonasining eng yaxshi ayoli Iso alayhissalomning onasi Maryam edi, bu zamonniki esa — Hadichadir." Ushbu ayriliqlar Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga shunchalik og'ir keldi-ki, bu yilni "Mahzunlik yili" deb atadilar. Go'yo u zotning ikki qanoti ham singandek edi. Abu Tolibning qo'llovisiz Quraysh endi zulm qilishda butkul haddidan oshgan edi. Zulm kundan-kunga shafqatsizlashib borar ekan, Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam Makkada o'z vazifalarini davom ettira olmasdilar. Rasulullohning 10 yillik sa'y-harakatlariga qaramay, Qurayshda o'zgarish bo'lmadi.
Musulmonlar kamchilik ekan, mushriklarning munosabati o‘zgaradiganga o‘xshamasdi. U zot ilgarilash uchun, Islom osonroq yoyiladigan, ko'proq odamlarga yetib boradigan yangi yo‘l izlardilar. O'sha kun kelgan edi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘sha kunlarni "hayotimdagi eng og‘ir kun" deb ataganlar. Bir hadisda aytilgan: "Sinovlarning eng og‘iri bilan sinaladigan odamlar — avvalo payg‘ambarlar, so‘ngra ularga eng yaqin bo‘lganlar va dindorlik darajasiga ko‘ra eng yaxshi kishilardir." Inson kuchli yomg‘ir ostida qolganini tasavvur qila oladi. Seldek quyayotgan yomg‘ir ostida... Ammo tosh bo‘roni ostida qolishni tasavvur qila olmaydi.
Sanoqsiz toshlar bilan zarba berilishi, har biri tanasiga og‘riqli tegishi, va panoh topadigan joy yo‘qligi... Hatto tasavvur qilish ham dahshatli-a? Shu og‘ir sinov aynan Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga yetish arafasida edi. Misli ko‘rilmagan zulm arafasida edilar. Barchasi ummatlari uchun edi. Bunday og'riqni hech ham boshidan kechirmagandilar. U zot qonga belandilar va o‘sha qora kunni "hayotimdagi eng og‘ir kun" dedilar. Bu azobli safar — Toif safari edi. Birinchi vahiydan so'ng o‘n yil o‘tdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam barcha yo‘llarni sinab ko‘rgan edilar. Ammo musulmonlar soni atigi 300 tacha edi.
Ba’zilar Makkada, ba'zilar Habashistonda, bir nechtasi esa boshqa qabilalarda edi. Bir-birlaridan uzoqda edi. Qurayshning dushmanligi ostida, birga tinch-omon yashashi imkonsizdek edi. Makka aholisiga solishtirganda, o‘ndan bir qismi ham emasdi. Arabiston yarim orolida esa yanada ozchilik edi. Ammo maqsad faqat o‘sha mintaqa bilan cheklanmagan. Maqsad — butun dunyo edi. Rasulullohning 10 yillik sa’y-harakatlariga qaramay, Quraysh o‘zgarmadi. Musulmonlar kamchilik ekan, mushriklarning munosabati o‘zgaradiganga o‘xshamasdi. U zot ilgarilash uchun, Islom osonroq yoyiladigan, ko'proq odamlarga yetib boradigan yangi zamin izlardilar.
Bu yangi zamin Makkaga yaqin bo‘lishi, Quraysh bilan mustahkam aloqada bo‘lishi lozim edi. Bu Islomni qabul qilinishini ancha osonlashtirar edi. Aynan shu sababdan Payg‘ambar alayhissalom Toifni tanladilar. Makkadan taxminan 120 kilometr uzoqlikdagi shahar. Toif uzumzorlari va bog‘lari bilan mashhur edi. Quraysh bilan juda ko'p savdo qilardi. Toif Islomni qabul qilsa, uni Makkada yoyish ham osonlashar edi. Shu umid bilan, Allohning Rasuli asrab olgan o‘g‘illari Zaydni olib, Toifga qarab piyoda yo‘lga chiqdilar. Toifning uch aka-ukasi Abd Yalil, Mas’ud va Habib rahbarlik lavozimda edilar. Rasululloh avvalo shu uchta nufuzli shaxs bilan uchrashishni xohlab, huzuriga bordilar.
U zot Allohning Rasuli ekanliklarini ma’lum qildilar. So‘ngra ularni Islomga taklif qilib, dinni yoyishda yordam berishlarini so‘radilar. Ularda ulkan imkoniyat bor edi. Chunki iymon keltirsalar, mintaqadagi ko‘plab odamlar ergashardi. So‘ng Qurayshning Islomga kirishi ham osonlashardi. Qulflangan eshiklarni ochadigan kalit bo‘lishlari mumkin edi. Ammo aka-ukalar bu imkoniyatni butunlay rad etdilar. Kamiga Allohning Rasulini kibr bilan masxara qila boshladilar. Qurayshliklardan ham battarroq gaplarni aytishdi. "Alloh seni payg‘ambar qilib tanlagan bo‘lsa, u holda Ka’baning pardalarini yirtib tashlaganim bo‘lsin." Bu nihoyatda og‘ir va haqoratli gap edi.
Arablar buni mislsiz tubanlik deb hisoblashardi. "Alloh payg‘ambar qilib yuborishga sendan boshqasini topolmadimi-a?" "Allohga qasamki, sen bilan aslo gaplashmayman, chunki haqiqatan ham Alloh yuborgan payg‘ambar bo‘lsang, seni rad etib, o‘zimni xavfga qo‘yishni istamayman. Agar Alloh nomidan yolg‘on gapirayotgan bo‘lsang, u holda sen bilan gaplashishimga umuman hojat yo‘q." Qalblari qoraygan edi. Har bir so‘zlari Payg‘ambarimiz alayhissalomning qalbini qattiq jarohatlar edi. U zot u yerda o‘n kun qolib, uyma-uy yurib, Toif yetakchilari bilan gaplashdilar. O‘z vazifalarini tushuntirdilar, ammo javob doim bir xil edi. Yetakchilar iymon keltirmagach, xalq ham u zotdan uzoqlashdi.
Allohning Rasuli alayhissalotu vassalom ortiq toqat qila olmay qoldilar. Yoshlarning fikri o‘zgarishidan qo‘rqardilar. Shuning uchun dedilar: "Yurtimizdan chiqib ket! Qayerga borsang bor, aslo bu yerga qaytib kelma. O‘z xalqing, qabilang gapingni qabul qilmagach, darrov yonimizga chopib keldingmi? Allohga qasamki, biz ham sendan imkon qadar uzoq bo‘lamiz va talabingni hech qachon qabul qilmaymiz." Nahotki, bir qabila shunchalar ko‘p ozor bersa? Biroq eng daxshatli zulmlar hali oldinda edi. Bezorilar va turli yoshdagi bolalarni to‘plab, yo‘l bo‘ylab safga tizib qo‘ydilar. Qo‘llari toshlar bilan to‘la edi.
O‘sha qora kunda Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam kutilmagan manzaraga duch keldilar. Ko'p o'tmay uni ayovsiz toshbo‘ron qila boshlashdi. Toshlar, tupurishlar, haqoratlar va masxaratomuz kulgilar. Bu dahshatli lahzalar edi. U zotning ortidan quvib, tinmay tosh otishardi. U gaplar shunchalik og‘riqli ediki, Rasululloh alayhissalom o‘sha kuni aytilgan so'zlarni gapirmaganlar. Zayd o‘z tanasi bilan Allohning Rasulini to‘sishga urunar, ammo hammasi besamar edi. Toshlar har tomondan yog‘ilardi. U faryod qilib dedi: "Ey Toif ahli!
Sizlar toshbo‘ron qilayotgan inson payg‘ambar ekanini anglamayapsizlarmi?" U o‘ziga tegayotgan toshlarga e’tibor bermas, lekin Allohning Rasuliga tegayotgan har bir tosh qalbini qattiq jarohatlardi. Rasululloh ham, Zayd ham qonga belandilar. "Yo Rasululloh! Yaxshimisiz?" Bir ozdan so‘ng og‘riq shunchalar kuchaydiki, Payg‘ambarimiz alayhissalom o‘tirib qoldilar. Bir o‘ylab ko‘ring. 50 yoshli inson hammasini boshidan kechirayotgan edi. Yosh emas edi. Yurishga holi qolmagandi. Shunda ham zolimlar to‘xtashmadi. U zotni o‘sha ayanchli holatida yana turg'izib, qaytadan toshbo‘ron qilishardi. Mushriklar kular va bundan zavq olishardi. U zotning oyoqlaridan qon oqardi.
Har bir tosh — azob, har bir qadam — mashaqqat edi. U zot har yiqilganlarida, Toif ahli ko‘proq tosh otish uchun uni turg‘izishardi. Bu qayta-qayta takrorlanardi. Toshbo'ron ikki yarim kilometrgacha davom etdi. Bu 3000 dan ortiq qadam degani. Tasavvur qilyapsizmi? Zaydning boshi yorilgandi. Shunda ham Allohning Rasulini o‘ylab: "Qaniydi, bu toshlar faqat menga tegsa", derdi. Nihoyat yo‘lning oxirida bir uzumzorga duch kelishdi. Darhol ichkaridan boshpana topishdi. Shu tariqa qutulishga muvaffaq bo‘ldilar. Ular holdan toyib, butunlay qonga belangan edilar. Zayd ibn Horisa Rasululloh alayhissalomga har qaraganida yuragi ezilardi. Qanday ezilmasin?
Payg‘ambaringiz qonga belansa-da, hech narsa qilolmaslik naqadar og‘ir. Uzumzor chetida nafas rostlashga imkon topdilar. Jarohatlarini yuvib, o‘zlarini tartibga keltirdilar. Rasululloh alayhissalom yana nima qilganlar? U zot haqiqiy tasallini faqat Robbisining huzuridan topishni bilardilar. Shuning uchun tahorat olib, ikki rakat namoz o‘qidilar va qo‘llarini duoga ochdilar. Barcha og‘riqlari va ko‘rgan zulmlarini Robbisiga to‘kib soldilar. "Allohim, ojizligimdan, chorasizligimdan va odamlar ko‘ziga xor bo‘lib ko‘rinishimdan faqat O‘zingga shikoyat qilaman. Allohim, rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan. Sen mazlumlarning Robbisisan. Kimlarning qo‘liga topshirib qo‘yyapsan?
Zulm qiluvchi begonalargami yoki ishlarim ixtiyorida bo'lgan qarindoshimgami? Yo Alloh! Mendan g‘azabda bo‘lmasang, bularning hech biriga parvo qilmayman. Lekin marhamating men uchun kengroqdir." Hatto shunday lahzada ham u faqat Qodir Allohning roziligini o‘ylardi. Isyon qilmadi. Aksincha, aybni o‘zidan izlayotgan edi. Bu dunyo sinovlar maskani edi. Har qiyinchilikda panohni faqat Allohdan izlar edilar. Doim Allohning bandasi bo‘lish vazifasini oliy darajada ado etardilar. Baqara surasida shunday deyilgan: «Ey iymon keltirganlar, Sabr va namoz bilan (Allohdan) yordam so‘ranglar. Albatta, Alloh sabrlilar bilan birgadir». Allohning Rasuli ham shunday qilgan.
Sabr va namoz orqali Allohdan yordam so‘radi. Chunki buyuk yordam doim sabr natijasida kelishini bilardilar. Namozni endigina tugatganida, yaqinidagi bir odamni payqashdi. Uni uzumzorning egalari yuborgan edi. Xo‘sh, egalari kim edi? Makkalik ikki aka-uka — Utba va Shayba. Ular bo‘lgan voqeani ko‘rib, Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga achinishgan edi. Shu sababli qullari Addosni uzum bilan yubordilar. "Addos, mana buni ularga olib bor." U zotning o‘shanda uzumga qanchalik muhtoj bo‘lganlarini tasavvur qiling. Lekin o‘sha holatda ham uzumzorning ham, uzumning ham haqiqiy Egasini ham unutmadilar. U zot "Bismillah" deb yeya boshladilar. Addos bu iboradan hayratga tushdi.
U dedi: «Allohga qasamki, bu yurt ahli bunday so‘zlarni bilmaydi ham, aytmaydi ham». Rasululloh alayhissalom qiziqishini payqab, ismini so‘radilar. So‘ng: «Ey Addos, qayerliksan?» deb so‘radilar. «Men Naynavodanman». "Demak, Yunus ibn Matto alayhissalomning shahridansan" dedilar Rasululloh. Addos yanada hayratga tushib, so‘radi: «Yunus ibn Mattoni qayerdan bilasiz?» Ko‘zi chaqnaganini ko‘rgan Payg‘ambar alayhissalom dedilar: «Yunus ibn Matto bir Payg‘ambar edi. Boshqa payg‘ambarlar kabi u ham birodarimdir». Ko‘rgan va eshitganlari Addosning qalbini nurga to‘ldirdi. Rasululloh sollolohu alayhi vasallam haqiqiy din bilan kelganlariga qat’iy ishondi.
So'ng "Ashhadu an la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammadar Rasululloh." O‘sha lahzada bir insonning najot topganini ko'rib Rasululloh alayhissalom barcha azoblarini unutdilar. Sha’nlariga qilingan hujumlar, eshitgan haqoratlari, uzoq yo‘ldagi mislsiz azob-uqubatlar... birgina insonning shahodati barcha dardni bir zumda yengillashtirdi. Keyinchalik Rasululloh alayhissalom shunday deganlar: «Allohga qasamki, sen sabab bir kishi hidoyat topsa, bu qizil tuyalarning barchasidan ham afzaldir». Ya’ni bu o‘sha davrdagi eng qimmatbaho boylikdan ham ulug‘roq edi. Rasululloh alayhissalom va Zayd ibn Horisa Makkaga qarab yo‘l olishdi. U zot chuqur o‘yga toldilar.
Makkaga qaytgach, ishlar oson bo‘lmasligini juda yaxshi bilardilar. Quraysh Toifda bo‘lgan voqeani eshitsa, bosimni yanada kuchaytirishiga amin edilar. Shu xayollar bilan yurar ekanlar, Jabroil alayhissalom bulutlar orasidan zohir bo‘lib dedi: «Albatta, Alloh qavming senga nima deganini eshitdi. U senga tog‘lar farishtasini yubordi. Unga ular haqida xohlaganingni buyurishing mumkin». Tog‘lar farishtasi u zotning bir so‘zlari bilan Abu Qubays va Quayqa’an tog‘larini birlashtirib, mushriklarni halok etishga tayyorligini bildirdi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam javob berdilar: «Yo‘q, buni istamayman.
Alloh ularning zurriyotidan faqat O‘ziga ibodat qiladigan, Unga shirk keltirmaydigan avlod chiqarishini istayman. Endi tasavvur qiling, ikki yarim kilometr davomida toshbo‘ron qilinib, hech narsa qila olmasangiz. Jabroil o'sha taklifni bizga berganida, qanchamiz g‘azabga berilib, uni qabul qilmagan bo‘lardik? Ammo u rahm-shafqatli, mehr-muhabbatli Payg‘ambar edi. O‘z dard-u qasos istagini bir chetga surib, Toif ahli bir kuni kelib Islomni qabul qilishi mumkinligini o‘yladilar. Bu aniq bo‘lmasa ham, shu umidning o‘zi unga kifoya edi. Bu oyat Rasululloh sollolohu alayhi vasallamning o‘sha fazilatini ochib beradi: «Seni olamlarga faqat rahmat qilib yubordik».
Alloh u zotning duosini ijobat qildi va vaqt o‘tib Toif ahli Islomni qabul qildi. Bu Rajab oyining 27-kechasi, Payg‘ambarlikning 11-yili edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam amakivachchalari Ummu Honiyning uylarida edilar. Chekkan barcha mashaqqatlardan so‘ng, biroz dam olib, quvvat to‘plashga urinayotgan edilar. O‘tgan 11 yil mutlaqo oson kechmadi. Ta’qiblar, haqoratlar, turli azob-uqubatlar, ta'qiq yillari, Huzn yili va Toif voqeasi. Yagona suyanchi Alloh edi. O‘sha yolg‘izlikda buni har qachongidan ham chuqurroq his etdilar. U zot uxlab yotar, nima yuz berishini bilmasdilar.
Jabroil ulug‘ amrni allaqachon qabul qilgan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga yo‘l olgan edi. Insoniyat tarixidagi eng buyuk mo‘jizalardan biri sodir bo‘lish arafasida edi. Banda eng og‘ir damda turganda, Alloh unga eng ulug‘ tasalli bermoqchi edi. U Zotning tartibi doimo shunday emasmi? Har bir qiyinchilik ortidan yengillik bor. Birdan Jabroil alayhissalom zohir bo‘lib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni uyg‘otdilar. Ammo bu tashrif boshqalaridan farqli edi. Alloh O‘zining eng suyukli bandasini huzuriga chorlayotgan edi.
Chekkan barcha mashaqqatlardan so‘ng, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam qalblariga osoyishtalik, ruhlariga tasalli beruvchi uchrashuvga bir da’vat edi. Safar uchun Jabroil Buroq nomli ulov olib kelgan edi. So‘ng Payg‘ambarni mindirdilar. Manzil esa yuzlab payg‘ambarlar yashagan Masjidul Aqso edi. Shunday qilib betakror safar boshlandi. Masjidul Harom bilan Masjidul Aqso o‘rtasidagi masofa taxminan 1500 kilometr edi. O‘sha davrda bunday yo‘lga deyarli 30 kun ketardi. Ammo bu oddiy safar emas edi. Allohning izni bilan, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam bir necha soniyada yetib bordilar. Vaqt va makonning Egasi Alloh bo‘lgani uchun, O‘zi xohlaganidek o‘zgartira oladi.
Tabiat qonunlari biz uchun amal qiladi, ularni yaratgan va boshqarib turgan Zot uchun emas. Rasululloh alayhissalom Masjidul Aqsoga yetib kelganlarida, ajoyib bir manzarani ko‘rdilar. Tarix davomida yashab o‘tgan barcha payg‘ambarlar u zotning qarshilarida turar edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oldinga chiqib, barcha payg‘ambarlarga imomlik qildilar. Tasavvur qiling-a, yashab o‘tgan har bir payg‘ambar va oldinda Allohning Rasuli sollallohu alayhi vasallam ikki rakat jamoat namozini o‘qidilar. Shu tariqa u zot barcha ummatlar mas’uliyatini olib, Qiyomatgacha butun insoniyatning hidoyat yo‘lboshchisiga aylandilar.
Jabroil (a.s.) uyg‘otgan lahzadan to shu nuqtagacha bo‘lgan sayohat — Isro, ya’ni Tungi safardir. Shu bilan Isro yakunlandi. Endi navbatdagi bosqich boshlanardi. Me’roj. So‘ng Jabroil alayhissalom u zotni Hajarul Muallaq toshi ustiga qo‘ydilar. U yerdan osmonlarga ko‘tarilish boshlandi. Rasululloh alayhissalom yetti osmon orqali o‘tar edilar. Har birida turli manzaralarni ko‘rar, yaratilish olamining kengligini mushohada qilar, Allohning go‘zal ismlarining ulug‘ tajallilarini kuzatar edilar. U zot birodaridek ko'radigan payg‘ambarlar bilan uchrashib, suhbatlashardilar. Sonra Qab qawsayngacha ko‘tarildilar. So'ng, hech bir banda ilgari olmagan ulug‘ bir sharafga musharraf bo‘ldilar.
Boshqa bir olamda Alloh Azza va Jallaning O‘zi bilan uchrashdi. Manbalarimizda Me’roj haqida o‘qir ekanman, o‘zimcha o‘yladim: o‘sha kecha naqadar ulkan voqealar yuz bergan. Ammo keyin yana bir fikr keldi. Allohning qudrati oldida buning nimasi qiyin bo‘lishi mumkin? U osmonni bunyod etib, qum donalaridan ham ko'proq, son-sanoqsiz yulduzlar bilan bezadi, Sayyoralarni ulkan tezlikda aylantiradi. Shunga qaramay, Yer aylanganda ustidagi hech narsa sochilib ketmaydi. Boshqa biror osmon jismlari bilan to‘qnashmaydi. U yulduzni gulni yaratgandek oson yaratdi. Gulni ham sayyora kabi mukammal san’at bilan yaratadi. Har bahor o‘lik Yerga yana hayot baxsh etadi.
Millionlab turlarni mukammal tartibda, umuman adashmasdan saqlaydi. Bular bilan birga, U mitti jonivorlar rizqini ham unutmaydi. Rizqlarini ato etadi. Bir ishi boshqa bir ishiga to‘sqinlik qilmaydi. U bir vaqtning o‘zida son-sanoqsiz mavjudotlarning son-sanoqsiz ehtiyojlarini qoplaydi. Shunday qudrat oldida nima qiyin bo‘lishi mumkin? O‘z Rasulining muborak jasadini bunday safarga olib chiqish U Zot uchun qiyinmi? Aslo. Alloh asrasin. So'ng Rasululloh alayhissalom o‘zlariga ko‘rsatilgan barcha narsalarni ko‘rib bo‘lgach, qaytdilar. Yana Jabroil alayhissalom hamrohligida, osmonlardan Masjidul Haromga tushdilar, u yerdan esa yotoqlariga qaytdilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hanuz Islom uchun yangi yurt topa olmagan edilar. Endi nima qiladilar? Bu payg‘ambarlikning 11-yili edi. U zot da’vatni yetkazishdan to‘xtamadilar, dushmanlari esa o‘jarlik va bosimdan voz kechmadilar. Shu orada Haj mavsumi yetib keldi. O‘sha yili ham Arabiston yarimorolining turli hududlaridan minglab odamlar haj uchun Makkaga kelishdi. Bu Rasululloh alayhissalom uchun bir imkoniyat edi. U zot Makkaga kelgan qabila boshliqlari bilan uchrashib, Islomga da’vat qilmoqchi edilar. Alloh O‘z Rasulining sa’y-harakatlarini zoye qilmasdi. U zotning ro‘baro‘lariga olti nafar ajib insonni chiqardi. Bu olti kishi nimaga sabab bo‘ldi? Buni vaqti kelganda ko‘ramiz.
Hozir bilishimiz kerakki, o‘sha olti kishini topish ham oson bo‘lmagan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Haj mavsumida tinimsiz harakat qildilar. Bu qariyb bir oy davom etadi. U zot o‘ndan ortiq qabilalarning chodirlariga birin-ketin kirib, o‘zlarini tanishtirar va vazifalarini bayon qilardilar. Islom da’vatini qo‘llaydigan va hijrat uchun joy beradigan qabilani izlar edilar. Shu bilan birga, ochiq da’vatni ham to‘xtatmadilar. U zot: «Ey insonlar, La ilaha illalloh denglar, najot topasizlar!» der edilar. Qayerga bormasinlar, bu ovozni eshitganlar kelib tinglar, atroflariga olomon to‘planardi. Ammo birov aytganini qilmasdi. Faqat bitta ovoz eshitilardi. U zotni soyadek kuzatadigan kishi.
Lekin uning maqsadi Rasululloh alayhissalomni qo‘llab-quvvatlash ham, haqiqatni izlash ham emas edi. U chodirdan chodirga yurib baqirardi: «Muhammad ota-bobolarining dinini tark etdi! U yolg‘on to‘qimoqda! Unga ishonmanglar!» Bu ovoz amakisi Abu Lahabga tegishli edi. U bor kuchini Payg‘ambarni inkor etish va Islomga qarshi kurashishga qaratgan edi. Qarib qolgan, o‘lgach yo‘q bo‘lib ketaman, deb o‘ylardi. Shunga qaramay, nafratidan ko'zi ko'r bo'lib, butun umrini shu yo‘lga sarflardi. Uning bu qat’iyatini ko‘rib, inson o‘z-o‘zidan so‘raydi: U botil yo‘lga shuncha mehnat qilgan bo‘lsa, men Allohning haq dini uchun, qancha harakat qilyapman?
Ba’zi qabila boshliqlari U zotga past nazar bilan qarab, qarshi gapirardilar. Ba’zilari ota-bobolari yo‘lini tark etishni istashmasdi. Ba'zilari esa boshqa qabilalar o‘zlariga qarshi chiqishidan qo‘rqardi. U zot kirgan har bir chodir salbiy javob berardi. Shunga qaramay, u zot umid uzmay, keyingi chodirga yo‘l olar edilar. Qabilalar ichida eng ijobiy javob Shaybon ibn Sa’labah avlodidan keldi. Rasululloh alayhissalom Qur’on oyatlarini tilovat qilganlarida, yetakchilaridan biri ta’sirlanib dedi: "Allohga qasamki, ey qurayshlik birodar! Meni eng oliy axloq va eng go‘zal amallarga chorladingiz.
Sizni yolg‘onchi deganlar sizga tuhmat qilibdilar, qarshi chiqibdilar." So‘ngra boshqa yetakchi so‘z oldi: "Ey qurayshlik birodar! Aytganlaringizni tingladim va ularni tasdiqlayman." Bu javoblar Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamni juda hayajonlantirdi. Islom uchun yangi makon topildimi? Azob-uqubatlar endi tugaydimi? Shu payt boshqa bir yetakchi so‘z oldi. "Menimcha, oqibati qanday bo‘lishini mulohaza qilmay, diningizni qabul qilishimiz — shoshqaloqlik va xatodir. Bu shunchaki uzoqni ko‘ra bilmaslikdir". Bu gapdan so‘ng boshqa yetakchilarning ham fikri o‘zgardi. Shaybon qabilasi Islom yoyiladigan zaminga aylanish imkoniyatini boy berdi.
Bu dinni foyda va zararni o‘lchaydiganlar emas, balki fidoyilikka tayyor bo‘lganlar olg‘a boshlab borishini tushunmas edilar. O‘sha kundan boshlab shunday davom etib kelmoqda. Ham bu dunyoda ham oxiratda saodatga erishadiganlar — fidoyilik qilishga tayyor bo‘lganlardir. Lekin u zot sabr qildilar. Tushkunlikka tushmay, yangi qabilalarga Islomni yetkazishda davom etdilar. Ba’zilar u zotning gaplarini oqilona deb topsa-da shunday derdi: "Kelasi yili kelamiz va o‘shanda sizga sadoqat bay’atini beramiz." Ular koinotdagi eng muhim masalani ortga surayotgan edilar. Bu dunyodagi asl maqsadni: Alloh va Rasuliga iymon keltirishni kechiktirmoqdalar.
Vaqt o‘tishi bilan esa dastlabki hushyorlik va qiziqishini boy berib, fikrlaridan voz kechishardi. Ba’zilari kelasi yilga yetib ham borishmasdi. Kechikishlari uchun og‘ir narx to‘ladilar. Ba’zilar uchun ortga yo‘l yo‘q edi. Kunlar shunday o‘tar ekan, haj mavsumi tugab borardi. Ammo Allohning Rasuli sollallohu alayhi vasallam hanuz o‘zi umid qilganini topa olmagan edilar. Har bir qishdan keyin bahor keladi, har bir tun ortidan tong otadi. Bir kuni Aqaba degan joyda olti nafar yosh yigitga duch keldilar. Avvalo, u zot kimligini so‘radilar. Yigitlar: “Xazraj qabilasidanmiz”, dedilar. Bu qabila Yasribdagi ikki yirik qabiladan biri edi. Madina o‘sha davrda Yasrib deb atalardi.
Rasululloh sollolohu alayhi vasallam so‘radilar: “Yahudiylarning qo‘shnisi va ittifoqchisimisizlar?” Yigitlar: “Ha”, dedilar. Shunda Payg‘ambar sollolohu alayhi vasallam dedilar: “Bir oz o‘tirib suhbatlashsak bo‘ladimi?” Yigitlar rozi bo‘lib, birga o‘tirdilar. Rasululloh Qur’on oyatlarini tilovat qildilar va Allohning yagonaligiga iymon keltirishga, Islomni qabul qilishga da’vat etdilar. Bu yigitlarga g‘alati, ammo tanish tuyuldi. Yasribdagi yahudiylar bilan bo‘lgan ixtiloflarini esladilar. Yahudiylar tez-tez oxirgi Payg‘ambar haqida gapirib, u kelganda unga ergashib, arablar ustidan g‘olib bo‘lishlarini aytishardi. Olti yigit anglab yetdiki, oxirgi Payg‘ambar qarshisida turibdi.
O‘zaro dedilar: “Allohga qasamki, bu yahudiylar aytgan Payg‘ambar bo‘lsa kerak. Ulardan oldin biz iymon keltiramiz". Darhol U zot huzurlarida shahodat kalimasini aytdilar. As’ad ibn Zurora. Avf ibn Horis. Rofi’ ibn Molik. Qutba ibn Amir. Uqba ibn Amir. Jobir ibn Abdulloh. Alloh barchalaridan rozi bo‘lsin. O‘nlab chodirlar va minglab odamlar ichidan faqat shu olti yigit iymon keltirdi. Madinaning ilk musulmonlari bo‘ldilar. Xuddi Makkadagi kabi, Madinada ham bu da’vat avvalo yoshlar ila yoyilardi. Yigitlar Yasribga qaytib, o‘z qavmlarini Islomga da’vat qilish uchun izn so‘radilar. Bir yildan keyin yana ko‘rishishga ahdlashishib, Yasrib sari yo‘l oldilar.
Shaharlariga qaytganlarida, iymon keltirganlar endi faqat olti kishi emas edi. Safi 6 xonadonga kengaydi. Chunki da’vatni eshitgach, oilalari ham Islomni qabul qildi. 6 yigit boshqalar ko‘nglida iymon nurini yoqishga kirishdilar. Kundan-kunga mo‘minlar soni ortib bordi. Yil tugamasidan avval ko‘plab uylarda Islom haqida so‘z yuritilardi. Endi va’dalashilgan uchrashuv vaqti yetib keldi. Yasriblik yigitlar va’dalariga sodiq qolib, yana Makkaga kelishdi. Ammo bu safar ular o‘n ikki kishi edi. Bir yilda iymon keltirganlar faqat shular edimi? Yo‘q, boshqalar ham bor edi. Bir kecha yashirincha Rasululloh alayhissalom bilan Aqaba vodiysida uchrashdilar. Bu Payg‘ambarlikning 12-yili edi.
Ushbu tarixiy uchrashuvda u zot ulardan olti asos bo‘yicha bay’at oldilar. “Allohga shirk keltirmaymiz. O‘g‘rilik qilmaymiz. Zino qilmaymiz. Farzandlarimizni o‘ldirmaymiz. Hech kimga tuhmat qilmaymiz. Barcha yaxshi ishlarda Rasululloh sollolohu alayhi vasallamga itoat qilamiz.” Bu bay’atdan so‘ng Yasribga qaytdilar. Ammo ularga bir kishi kerak edi. Qur’onni tilovat qilib, tafsir etib beradigan, Islom odoblari va hukmlarini o‘rgatadigan bir muallim kerak edi. U zot yigitlarning iltimosini qabul qilib, Mus’ab ibn Umayrni Yasribga yuborishni tanladilar. Mus’ab o‘zining zakovati, muloyim odobi, mehribon qalbi va fasohatli nutqi bilan tanilgan edi.
U Islomga da’vat vazifasini eng go‘zal tarzda ado etardi. Madinaga kelgach, As’ad ibn Zurora uyida qoldi, va bu uy tez orada shahardagi Islom markaziga aylandi. Mus'ab muloyim so‘zlari va ravon nutqi bilan kelganlarga Islomni tushuntirar va Qur’on oyatlarini tilovat qilardi. Tinglaganlarning ko‘pchiligi ta’sirlanib, Islomni qabul qildi. Ammo yoqtirganlar bo‘lgani kabi, yoqtirmaganlar ham bor edi. Bir kuni Mus’ab va As’ad quduq yonida o‘tirib, atrofga to‘planganlarga Islomni tushuntirishardi. Bir qabilaning boshlig‘i yigitlarning yuzidagi qiziqishni payqab, bezovta bo‘ldi. Avs Madinadagi ikki arab qabilasidan biri edi. Urug‘laridan birining boshlig‘i Sa’d ibn Mu’az edi.
U va yaqin do‘sti Usayd ibn Hudayr harakatga kirishdilar. G‘azablangan edilar. Usayd nayzasini olib, mustahkam tutib, ularga yaqinlashdi. Baland ovoz bilan qichqirdi: "Nega bizga keldingiz? Sizlar zaif va sodda odamlarimizni aldab, yo'llaridan chalg‘ityapsizlar. O‘lishni istamasangiz, darhol ketishingiz kerak." Ammo Mus’ab g‘ayrioddiy xotirjamlik va qadr-qimmat ko‘rsatdi. Shunday dedi: "Bir oz kuting. Faqat o‘tirib, bizni tinglang, maqsadimizni tushuning. Yoqtirgan bo‘lsangiz, qabul qilishingiz mumkin. Aks holda, bizni to‘xtatishingiz ham mumkin." Usayd bunday javobni kutmagan edi. U jangovar xulqini chetga surib, dedi: "Yaxshi, roziman." So‘ng o‘tirdi.
Mus’ab Islomni tushuntira boshladi va Qur’ondan ba’zi oyatlarni o‘qidi. O‘sha kuni Usayd to‘liq ishondi. Shunda u Shahodat keltirib, musulmon bo‘ldi. Iymon halovatini totigan inson uni boshqalar bilan ham ulashishni istaydi. O‘zgalarga ham ilingisi kelaveradi. Shunda Usayd dedi: "Birini yuborishimga ruxsat bering. U ham iymon keltirsa, bu yerda iymon keltirmagan odam qolmaydi. "Qur’on shunchalik nur taratdiki, g‘azab bilan kelganlar qalban taskin topib ketardi. Usayd Sa'd ibn Mu'az yoniga keldi, ammo musulmon bo‘lganini aytmadi. Chunki “Iymon keltirdim” desa, Sa'd g'azablanib, qattiq qarshilik ko'rsatishi mumkin edi. Buning o‘rniga, o‘zi borib gaplashishini aytdi.
Shu tariqa Sa'dni Mus'abning huzuriga yubordi. Sa'd Mus'ab va As'adning yoniga kelganida, baqirdi: "Ey As'ad! Oramizda qarindoshlik rishtalari bo'lmaganida, Qabilamizga olib kelgan bu yot narsalaringga aslo toqat qilmasdim!" Mus'ab vazminlik bilan Sa'dni tinglashga va so'zlarini tushunib ko'rishga undadi. Sa'd rozi bo'lib, o'tirib tinglay boshladi. Mus'ab Islom nimaligini tushuntirdi, Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam keltirgan bu dinning go'zalliklari haqida gapirdi va Zuxruf surasining ilk oyatlarini tilovat qildi. Sa'd ham Qur'on haqiqatlaridan chuqur ta'sirlandi. Ilgari bunday so'zlarni eshitmagan edi. So'ng so'radi: "Bu dinga kirish uchun nima qilishim kerak?".
Mus'ab Islomning tamoyillari va odoblarini tushuntirdi. O'sha yerning o'zidayoq Avs qabilasining yetakchisi Sa'd Shahodat keltirib, Islomni qabul qildi. So'ng to'g'ri o'z qavmi yoniga borib, ularni to'pladi. Qabilasidan so‘radi: "Meni kim deb bilasizlar?" "Bizning yetakchimiz va oramizdagi eng hurmatli kishisiz." "Unday bo‘lsa, Allohning Rasuliga iymon keltiringlar. Aks holda, sizlar bilan hech qachon gaplashmayman." Bu so‘zlardan so‘ng, Banu Abd al-Ashhal qabilasi Islomni qabul qildi. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadar Rasulullah. Boshida bir kishi iymon keltirmasa-da, baribir keyinchalik Islomni qabul qildi.
Bunday nufuzli shaxslarning musulmon bo‘lishi bilan, da’vat ishlari yanada kuchaydi. Yasribda endi ko‘plab musulmon xonadonlarda Islom haqida gapirilardi. O‘sha yilning oxirida, Mus’ab ibn Umayr 75 nafar musulmon bilan Makkaga keldi. Ham Madinadagi o‘zgarishlardan Payg‘ambarimiz alayhi asallamni xabardor qilish, ham Haj amalini bajarish uchun. E'tibor tortmaslik uchun, Mus’ab ibn Umayr avval yolg‘iz o'zi u zot bilan uchrashgani bordi va Yasribda Islom qanday yoyilayotgani haqida aytib berdi. Keyin ular Aqobada kechasi ko’rishishga kelishishdi. Lekin Rasululloh alayhi asallam bir ko‘rsatma berdilar. Belgilangan vaqtda kimdir uxlab qolgan bo‘lsa, uni uyg‘otmaslik kerak edi.
Kimdir kechiksa, uni hech kim kutmasligi lozim edi. Chunki bir inson hatto bir kechalik uyqusidan voz kecha olmasa, bu yig‘ilishning bir bo‘lagi bo‘la olmasdi. Xo‘sh, uxlab qolgan yoki kechikib kelgan bo’ldimi o’zi? Yo‘q. Barcha 75 kishi istisnosiz, ayni vaqtida o‘sha yerda edilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam amakilari Abbos bilan keldilar. Abbos hali Islomni qabul qilmagan edi, lekin jiyanini yolg‘iz yuborgisi kelmadi. Abbos Madina ahliga yuzlanib dedi: "Sizlar u zotga iymon keltirib, keltirgan narsalarini qabul qildingiz. Og‘ir yukni o‘z zimmangizga olayotganingizni bilasiz. Bu yuk nafaqat og'ir, balki katta mas’uliyatni ham talab qiladi.
Shunday ekan, dushmanlardan himoya qila olasizmi? Barcha arablar qarshi chiqsa ham mustahkam turishga kuchingiz yetadimi? Kamondan otilgan o‘qlar kabi hujum qilishsa-chi? Bu kuchni o‘zingizda topa olsangiz, unda aytadigan boshqa so‘zim yo‘q. Ammo lekin, U zotni olib ketib, so‘ng qiyinchilikda tashlab qo‘ysangiz shu zahoti bu va’dadan voz keching. Uni o‘z yurtida qoldiring, biz bilan birga yashasin.” Madinadagi musulmonlarning rahbari As'ad ibn Zurara, Allohning Rasuli alayhi asallamga sodiqliklarini e’lon qildi. Chaqirilgan din qiyin bo‘lsa ham iymon keltirishgan, Payg‘ambar sollolohu alayhi vasallamni har qanday vaziyatda himoya qilishga tayyorligini aytdi.
So‘ng davom etdi: “Ey Allohning Rasuli, bizdan xohlagan va’dangizni oling va Robbimiz uchun xohlagan shartni belgilang.” So‘ng, Rasululloh alayhi asallam bir necha oyatlarni o‘qib dedilar: “Alloh ta’ologa oid shartim shuki: Unga shirk keltirmasdan ibodat qiling, namozni ado eting va zakot bering. O‘zim uchun esa shuni so‘rayman: Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik bering va meni xuddi o‘z ahli-ayolingiz va farzandingizdek himoya qiling." Shu paytda Abdulloh ibn Ravaha so‘radi: “Ey Allohning Rasuli!
Agar biz aytganingizdek qiladigan bo‘lsak, bizga nima bo‘ladi?” Rasululloh sollolohu alayhi vasallam javob berdilar: “Jannat.” Islom doirasida 60–70 yil umr sarflaganingiz evaziga abadiy Jannatda yashashga muvaffaq bo'lasizlar. Bu inson qilishi mumkin bo‘lgan eng foydali va eng katta savdo bo‘lardi. Ularning qalblari quvonch va jasorat bilan to‘ldi. So'ng dedilar: “Demak, bu haqiqatdan ham eng yaxshi va eng foydali savdodir.” Umrining qolgan qismida so‘zlariga sodiq qolishdi. Allohning Rasuli bir shahar darvozalarining ochilayotganini ko‘rardi, u yerda Islomni erkinroq tarqatishi mumkin bo‘lardi. Bu katta safarning boshlanishi edi. Makkadan ketish uchun ilohiy ruxsatni kutish qolgan edi.
Bu ruxsat tez orada keldi. Tarix sahifalarini yangilagan muborak Hijrat safari boshlanmoqda edi. Yo‘lda duch keladigan qiyinchiliklar, jasorat bilan kurashlar, va chuqur iymon va Allohga ishonch bilan chidashlar. Har qadami qimmatli saboqlarga to'la bir safarga guvoh bo‘lamiz. Bularning barchasi keyingi epizodda bo‘ladi. Kuzatib boring.
Barcha bu mashaqqat va zulmlar Payg'ambarlikning yettinchi yilida, Makkadagi She’b Abu Tolib nomi bilan tanilgan vodiyda sodir bo‘ldi. Ushbu videolar ishonchli Islom manbalaridan olingan yuzlab ma'lumotlarga asoslandi. Barcha sun'iy intellekt vizual materiallari malakali Islom olimlari bilan hamrohlikda tayyorlandi va Islom ko'rsatmalariga muvofiqlashtirildi. O'sha kunlarda Makka musulmonlarning ochlikdan azob chekayotganiga guvoh bo'ldi. Ammo bu qancha davom etadi? Ikki kunmi? Uch kunmi? Bir haftami? Bir oymi? Hech biri. Bu roppa-rosa uch yil davom etadi.
Yillar davomida Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam va u zotning sahobalari bir kun ham bardosh bera olmaydigan qiyinchiliklarga chidashdi. Bu davr keyinchalik "ta'qiq yillari" deb nomlanadi. O'zi nima bo'lgan edi? Hamma narsa yaxshilanayotgan bir paytda, ishlar qanday qilib bu darajaga yetdi? Bir oz ortga qaytaylik. Payg'ambarlikning yettinchi yili edi. Makka mushriklari hanuz Islom yoyilishini to'xtatish yo'lini topa olishmasdi. Barcha qiynoq va bosimlarga qaramay, musulmonlar soni ortib borardi. Qo'llagan usullari muvaffaqqiyatsizlikka uchrar edi. Bunisi ham yetmagandek, Habashistonga hijrat qilgan musulmonlarni ham qaytarib keltira olishmadi.
Hamza va Umar Islomni qabul qilishdi, Quraysh yanada ko'proq tashvishga tushdi. Ko'p o'tmay Islom Makkada g'olib bo'lishini tushunib yetishdi. Bunga chek qo'yish uchun Quraysh yetakchilari to'plandilar va qasam ichdilar. "Yashirinchami yoki ochiqchami, baribir Muhammadni o'ldiramiz." "U haq. Bunga rozimiz." Bular Abu Tolibning xavotirini tobora oshirar edi. Shu bois U Banu Hoshim va Abu Al-Muttalib urug'larini to'plab, Payg'ambar alayhissalom yonida turishni, har qanday xavfdan himoya qilishni aytdi. Al-Muttalib o'g'illarining ba'zilari hali Islomni qabul qilmagan edi, ammo Abu Tolibning chaqirig'ini eshitishlari bilan darhol kelishdi.
Chunki u paytlarda nima bo'lmasin, odamlar turli dinlarga ergashsa-da, oilaviy rishtalar nihoyatda kuchli edi. Hech kim begonaning o'z yaqinlariga zarar yetkazishiga yo'l qo'ymasdi. Bu butun qabila uchun or-nomus hisoblanardi. Shunday qilib, butun Banu Hoshim va Banu Al-Muttalib She’b Abu Tolib vodiysiga borib, Allohning Rasulini o'z himoyasiga oldilar. Payg'ambar alayhissalomni bu vodiyda o'ldirishi oson bo'lmasligini bilgan Quraysh "Dorun-Nadva" (Majlislar uyi)ga to'planib, reja tuzishga kirishdi. Chiqargan qarorlari Islom dushmanlarining qalbida zarracha shafqat qolmaganini yana bir bor ko'rsatdi. Kelishuvga ko'ra: "Hech kim Banu Hoshim yoki Banu Al-Muttalib qizlariga uylanmaydi.
Hech kim ularga o'z qizlarini turmushga bermaydi. Ularga hech narsa sotilmaydi va ulardan hech narsa sotib olinmaydi. Hech kim uylariga kirmaydi, birga o'tirmaydi, ko'rishmaydi, hatto gaplashmaydi ham." Payg'ambar sollolohu alayhi vasallamni o'ldirishmaguncha, hech qanday sulh taklifi qabul qilinmaydi. Ularga aslo rahm-shafqat ko'rsatilmaydi. Shartlar yozma ravishda qayd etildi. Kelishuvga muqaddas tus berish uchun Ka’baning ichiga osib qo'yildi. Yosh-u qari, erkak-u ayol va bolalar — butun Banu Hoshim She’b Abu Tolib vodiysida ta'qiqga majbur qilindi. Allohning Rasuli, Hadicha, Abu Tolib, Sa'd ibn Abu Vaqqos, Hamza, Ali — Banu Hoshimning har bir a'zosi jamiyatdan butunlay uzib qo'yildi.
Faqat bir kishidan tashqari: Abu Lahab. U ham Banu Hoshimdan edi, lekin o'z qavmidan alohida bo'lishni tanladi. Qalbi shunchalik qorayib ketgan ediki, hatto o'z yaqinlariga o'lim tilardi. Makkaga kelayotgan karvonlarni to'xtatib, baqirardi: "Ey savdogarlar! Muhammadning oilasi uchun narxlarni shunday ko'taringki, toki sizlardan biror narsa sotib ola olmasinlar. Bilasizlar, boy va so'zida turadigan odamman. Aytganimni qilsangiz, sizga zarar yetmasligiga kafil bo'laman." Ko'rilgan barcha zararlarini qoplashga va'da berdi. Savdogarlar ham unga ishonib, narxlarni bir necha barobar oshirib yubordilar.
Natijada, Banu Hoshim vakillari ochlikdan yig'layotgan farzandlari huzuriga qo'llari bo'sh holda qaytishar edi. Bor-budlari tugagan edi. Ammo oziq-ovqat ikki barobar qimmat sotilsa ham, baribir sotib olishga majbur edilar. Moddiy imkoniyati borlar esa o'z boyliklarini sarflashdan to'xtamadilar. Payg'ambar alayhissalom, Abu Tolib va Hadicha bor-yo'qlarini qurbon qildilar. Bir o'ylab ko'ring. Hadicha onamiz bir vaqtlar Makkaning eng boy ayollaridan biri edi. Lekin endi u zarracha ikkilanmasdan bor boyligini ehson qilayotgan edilar.
Bir tomonda Hadicha odamlarni ochlikdan qutqarish uchun boyliklarini sarflayotgan bo'lsa, ikkinchi tomonda Abu Lahab ularni ochlikdan o'ldirish uchun pul sarflar edi. Tashqaridan qaraganda bir xil ko'rinadi. Ikkisi ham sarf-xarajat qilishyapti, lekin hamma gap niyatda edi. O'z pullari bilan biri o'z jannatiga "Tubo" daraxtlarini ekayotgan bo'lsa, ikkinchisi o'z do'zaxiga "Zaqqum" daraxtlarini ekardi. Abu Bakr roziyallohu anhu ham muvaffaqiyatli savdogar edi. Lekin bor boyligini qiynalayotgan musulmon qullarni ozod qilish uchun sarflagan edi. Butun umri davomida bor-yo'g'ini qayta-qayta Alloh yo'lida qurbon qilib keldi. Ular Allohning dinini mana shunday himoya qildilar.
Kimdir joni bilan, kimdir moli bilan, kimdir so'zi, kimdir yoshligi bilan, yana kimdir qiyinchiliklarga qarshi sabri va kurashi bilan. Tavba surasida Alloh shunday deydi: "Albatta, Alloh mo'minlardan ularning jonlari va mollarini Jannat evaziga sotib oldi." Ular ana shu va’da bilan sharaflangan zotlar edi. O'sha vaqtda Abu Tolib jiyanini har qanday xavfdan himoya qilish uchun bor kuchini sarflardi. Har kecha Payg'ambarimiz alayhissalomga o'z o'rniga yotishni buyurar edi. Ammo hamma uxlab qolgach, sekingina jiyanini u yerdan olib, birovga bildirmay o'z yoniga olib kelardi. Payg'ambarimizning o'rinlariga esa boshqa bir kishini yotqizib qo'yardi.
Shu tariqa, jiyaniga zarar yetishining oldini olishga urinardi. Abu Tolib ham u zotning amakisi edi, Abu Lahab ham. Lekin biri u zotni himoya qilsa, ikkinchisi o'limini tilardi. Biri jiyanini xavfsiz saqlash uchun qattiq urinsa, ikkinchisi unga zulm o'tkazardi. Bu qarama-qarshilik oxirigacha shunday davom etdi. Ta'qiq paytida Banu Hoshim bor-yo'g'idan voz kechdi. Lekin hatto bu ham ularni ochlikdan qutqarishga yetmadi. Ammo barcha qiyinchiliklarga qaramay, taslim bo'lishmadi. Kelajakdagi barcha avlodlar uchun o'zini bag'ishlaganda sobit va matonatli turish aslida nima ekanligini ko'rsatib berdilar. Lekin Qurayshning xatti-harakatlari buning tamoman aksi edi.
Ular kufrda, shafqatsizlikda va berahmlikda qanchalik uzoqqa bora olishlarini ko'rsatishdi. O'sha og'ir kunlarning birida, bir kishi bir oz un sotib olishga muvaffaq bo'ldi. Uni yashirincha vodiy og'ziga olib keldi. U odam Hakim ibn Hizom — Hadicha onamizning jiyani edi. Qurayshning shafqatsiz zulmidan bezovta bo'lib, qo'lidan kelgancha yordam berishga otlangan edi. Hakim kabi bu adolatsizlikdan qiynalgan boshqalar ham bor edi, ammo ko'pchilik mushriklarning bosimi tufayli bunday jasorat ko'rsatishga va yordam berishga jur'at eta olmasdi. Aslida, yordam berish tugul, vodiyga adashib kirib qolgan har qanday kishi qattiq haqorat qilinardi.
Hakim yashirincha kirmoqchi bo'ldi, lekin Abu Jahl uni payqab qolib, oziq-ovqat kiritishga to'sqinlik qildi. "Shu yerda to'xta!" Hatto Hakimning yoqasidan oldi. Shu payt Quraysh yetakchilaridan biri Abu Al-Baxtariy bo'layotgan voqeani ko'rib qoldi. U Abu Jahlning bu qilmishidan g'azabga keldi. So'ng dedi: "Qanday qilib o'z ammasiga tegishli bo'lgan oziq-ovqatni ichkariga kiritmayapsan? Yo'lidan qoch, boradigan joyiga boraversin". Abu Jahl oyoq tirab turib olgach, yerdan bir suyakni oldi-da, Abu Jahlning boshiga urgandi, boshi yorildi. So'ng uni yerga yiqitib, qayta-qayta tepgach, u yerdan uzoqlashdi.
Shu tariqa, vaqti-vaqti bilan mo'minlar va mo'min bo'lmaganlar Abu Tolib vodiysiga yashirincha oziq-ovqat yetkazib turishardi. Ammo hech qachon yetmasdi. Mushriklar mo'minlarga haj mavsumidagina savdo-sotiq qilishga go'yoki ruxsat berishgan edi. Faqat bir oyga. "Go'yoki" deyapman, chunki o'shanda ham Quraysh musulmonlarni oziq-ovqatsiz qoldirishga turli yo'llarni izlar edi. Savdogarlar ularga hech narsa sotmaslik haqida qo'rqitilar... "Ularga hech narsa sotmaysan, tushunarlimi?" Musulmonlarga mahsulotlar qolmasligi uchun ulgurji sotib olinar edi. Do'konida savdo to‘xtagach, Banu Hoshim daromadsiz qoldi. Qo'llaridagi bor narsani iste'mol qilib bo'lishgan edi.
Endi bolalar ochlikdan faryod cheka boshlashdi. Ammo qalbi qoraygan shafqatsiz zolimlar bu faryodlarga quloqlarini berkitishar, ba'zilari bundan zavqlanishardi. Bu qiyinchiliklar Sa'd ibn Abi Vaqqosni ham chetlab o'tmadi. Bir kecha ochlikdan uxlay olmay, tashqariga chiqdi. Keyinchalik sodir bo'lgan voqeani shunday ta'riflagan: "Tikanlar orasidan bir parcha tuya terisini topib oldim. Uni olib, quyoshda quritdim, bir necha kun o'sha teri bilan omon qoldim." Ba'zilar hayvonlar terisini yeb tirik qolishga urinishsa, boshqalari daraxt barglarini yeyishardi. Uch yilga cho'zilgan ochlik va mashaqqatli yillar shunday o'tdi. Lekin vaziyat haligacha o'nglanmasdi.
Biroq, vijdonini butunlay yo'qotmagan odamlar hali ham bor edi. Aslida, ba'zilari boshidanoq bundan bezovta bo'lishgan. Kelishuv shartlarini yozgan odam Mansur ibn Ikrama edi. Aytishlaricha, o'sha kundan boshlab yozgan qo'lini boshqa ishlata olmay qolgan. Bu sodir bo'lganda, ba'zilar shunday dedi: "Mansurga kulfat yetdi, chunki Hoshim o'g'illariga zulm qildik." Lekin Qurayshdan qo'rqqanlari uchun jim edilar. Kimdir birinchi qadamni tashlashini kutishardi. Nihoyat, besh kishi birinchi qadamni tashladi. Abu Al-Baxtariy, Mut'im ibn Adiy, Hishom ibn Amr, Zuhayr ibn Abi Umayya va Zam'a ibn Al-Asvad. Bu kishilar yig'ilib, bir reja tuzdilar.
Ertasi kuni, Ka'ba odamlar bilan gavjum bo'lganida borib, har biri bir-biridan bexabardek, alohida burchaklarda turishadigan bo'ldi. Shu tariqa, turli tomonlardan norozilik bildirib, bitimni bekor qilishga erishmoqchi edilar. Ertasi kuni o'sha besh kishi Ka'baga borib, turli joylarda olomonga aralashib ketdilar. Birinchi bo'lib Zuhayr so'z boshladi. "Ey Quraysh ahli! Qilayotgan ishimiz insoniylikka to'g'ri keladimi? Barcha ne'matlardan bahramand bo'layotgan bir paytda, Hoshim o'g'illari bunday xorlikda qolishi sizni qiynamayaptimi? Bu bitim bekor qilinishi kerak!" So'ng Zam'a ibn Al-Asvad gapga qo'shildi. "Zuhayr haq. Biz sahifa yozilganida ham bunga rozi bo'lmagan edik.
Endi bu zulmga chek qo'yish vaqti keldi!" Turgan joylaridan birin-ketin adolatsizlikka qarshi ovoz ko'tara boshladilar. Atrofdagi olomon kattalashib, e'tirozli ovozlar kuchayib bordi. Abu Jahl bularning barchasiga fitna desa ham, hech kim unga quloq solmadi. Bu voqea bitimning obro'siga putur yetkazdi va ta'qiqning tugashiga sabab bo'ldi. Ammo ta'qiqni tugatgan asosiy voqea bu edi: Allohning amri bilan, Ka'ba ichiga osilgan sahifaga bir kichik qurt yuborildi. Bu mittigina qurt butun sahifani yeb bitirdi, faqat "Bismikallahumma" (Sening isming bilan, ey Alloh) degan so'z qoldi.
Jabroil alayhissalom bu haqda Payg'ambarimiz alayhissalomga xabar berdi, u zot esa darhol bu xushxabarni amakisi Abu Tolibga yetkazdi. Buni eshitgan Abu Tolib Banu Hoshim yigitlarini to'plab, Quraysh yetakchilari bilan uchrashishga bordi. So'ng bir taklifni o'rtaga tashladi: "Jiyanimning menga aytishicha, Alloh Ka'baga osib qo'ygan sahifangizga bir qurtni yuboribdi. Qurt Allohning ismidan boshqa hamma narsani yeb bitiribdi. Zulm, qarindoshlik rishtalarini uzish va tuhmat haqidagi barcha so'zlarni yebdi. Borib o'z ko'zingiz bilan ko'ring. Jiyanim aytgan gap rost bo'lsa, bu adolatsizlik va zulmni to'xtating. Yolg'on gapirgan bo'lsa, uni o'z qo'lim bilan sizga topshiraman.
Xohlang uni o'ldiring, xohlang tirik qoldiring — ixtiyor sizda." Qurayshliklar avvaliga unga ishonishmagan bo'lsa-da, bu gaplar haqiqat bo'lib chiqishidan qo'rqib qolishdi. Ustiga-ustak, Abu Tolib xabar yolg'on bo'lsa, uni topshirishga va'da bergan edi. Shuning uchun Ka'baga shoshilishdi. Doimgidek eshigi qulflangan edi. Eshikni ochib, ichkariga kirdilar va devorda osilib turgan sahifaga qaradilar. Alloh O‘z Elchisining haq ekanini yana bir bor isbotladi. Abu Tolib ta'riflagan narsani aynan o'z ko'zlari bilan ko'rdilar. Hayratda qolgan bo'lsalar-da, baribir mo'jiza sifatida qabul qilishni istashmadi. Aksincha gapirishdi: "Bu ham ochiq-oydin sehrdir".
Ushbu voqeadan so'ng, xalqqa bitim bekor qilinib, ta'qiq tugagani e'lon qilindi. Ta'qiq tugagandan keyin nima bo'ldi? O'sha uch yil davomida Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam Islomni faqat Makkaga kelgan musofirlargagina yetkaza olgan edi. U zot dinni so'z bilan keng yoya olmasdi. Lekin sabri va kurashi orqali ko'plab qalblarga iymon urug'ini ekdi. Uning o'z yo'lidagi samimiyligini ko'rib, ko'p odamlar u zotning huzuriga kelib, ochiq-oydin iymon keltirdilar. Bularning barchasiga guvoh bo'lgan Quraysh ahli nimalarni o'yladi ekan? Bir paytlar Makkadagi eng hurmatli insonlardan biri sifatida tanilgan Payg'ambar alayhissalom endi yolg'onchilik va sehrgarlikda ayblanayotgan edi.
U boylik va mansab haqidagi barcha takliflarni rad etdi va og'ir zulmlarga chidadi. Inson yolg'on uchun shuncha azobga chidashi mumkinmi? Yolg‘on zamirida doim shaxsiy manfaat yotadi. Ammo Payg'ambarimiz sollolohu alayhi vasallam hayotida faqat mashaqqat va qiyinchilik bor edi. Yolg‘onchi manfaat va orom ko‘zlab yashasa, bu inson fidoyilik va kurash ichida yashadi. Maqsadi dunyoviy manfaat bo'lganida, boshqa yo‘llar bilan ham yuksak martabaga oson erishardi. Lekin uning asl maqsadi faqat Allohning dinini yoyish va odamlarni abadiy baxtga yetaklash edi. Bunga Hadicha onamizning nigohi bilan qaraylik. Nega u shuncha mashaqqatni ixtiyor qildi? Nega bor boyligini shu yo'lda sarfladi?
Allohning Rasulida haqiqatni ko'rmaganida, barchasiga shunchalik rozi bo'larmidi? U zotning eng yaqini aynan Hadicha onamiz edi. Uni hammadan ko'ra yaxshiroq, hayotining har bir tafsilotigacha bilardi. Alloh saqlasin, u zot yolg'on gapirganida, birinchi Hadicha onamiz sezgan bo'lmasmidi? Zarracha shubha bo'lganida, shunday og'ir qiyinchiliklarga chidarmidi? Bu faqat Hadicha onamiz emas edi. Hayoti davomida ham do'stlari, ham dushmanlari u zotning har bir so'zi va harakatini diqqat bilan kuzatishardi. Lekin yolg'onning zarracha asoratini ham topa olishmasdi. Uni shunchalik sinchkovlik bilan kuzatishganki, hatto suvni necha ho‘plamda ichgani ham yozib qoldirilgan.
Oddiy bir qishloqi odam yillar davomida o'zini podshohdek ko'rsata olishi imkonsiz bo'lganidek, hech kim uchun Allohning Rasuli kabi ko'rinish imkonsiz edi. U oliy xulq va go‘zal axloq sohibi edi. Yolg‘on bilan inson eng to‘g‘ri so‘z va eng pokiza bo‘lib ko‘rina olarmidi? Xo'sh, 23 yil davomida biror marta adashmasdan, fosh bo'lmasdan rol o'ynay olarmidi? Unda yolg‘onning zarracha asari ham yo‘q edi. Shuning uchun ham haqiqatni ko'rganlar iymon keltirdilar, ko'zlarini yumib olganlar esa dushmanlikda davom etdilar. Ta'qiq tugashi bilan Allohning Rasuli alayhissalom biroz yengil nafas oldilar. Biroq navbatdagi sinov yaqin edi.
Payg'ambarimiz alayhissalomning suyukli amakilari Abu Tolib qattiq betob bo'lib qoldi. Allohning Rasuli alayhissalotu vassalom amakilarining ahvolini eshitib, qattiq qayg'uga botdilar. Abu Tolib uni doim qo‘llagan, Makkaning kuchli tazyiqlariga qaramay, ortga qaytmagan edi. Lekin u allaqachon ortga qaytmas yo‘lda edi. Hali ham Islomni qabul qilmagandi. Bu Payg‘ambarimiz alayhissalomning qalblarini qattiq og'ritardi. Chunki iymon abadiy baxtning yagona kaliti ekanini bilardilar. Shuning uchun amakisining yonida qolib, vafotidan oldin Islomni qabul qildirishga boricha urindilar. Bu orada Makka mushriklari ham xavotirga tusha boshladilar.
Chunki Abu Tolib vafot etsa, ular bilan Rasululloh sollolohu alayhi vasallam o‘rtasida vositachi qolmaydi. Shu bois, bu masalani o‘lmasidan oldin hal qilishni xohlashdi. Abu Tolibni ziyorat qilib, jiyanini o‘z vazifasidan voz kechirishni so‘rashdilar. Abu Tolib talablarini eshitgach, bir kuni jiyanini chaqirib dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, qavming sening huzuringga keldi. O‘zaro manfaatli kelishuvni taklif qilishmoqda. Rasululloh sollolohu alayhi vasallam javob berdilar: "Unday bo‘lsa amaki, so‘rayotgan narsam, qabul qilishni xohlaganim — bu faqatgina bir so‘z. Shu birgina so‘z bilan butun arab va g‘ayriarablar ustidan hukmron bo‘ladilar." Hamma qiziqib qoldi. U qanday bir so‘z edi?
Abu Jahl oldinga chiqib, Payg‘ambarimiz alayhissalomga dedi: "Bizga o'sha so‘zni ayt, shu birgina so‘z uchun senga o‘ntasini beramiz." Shunda Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam hamma kutayotgan so‘zni aytdilar. "La ilaha illalloh deb aytinglar, Undan boshqa butlaringizni o‘z qo‘lingiz bilan uloqtiringlar." Lekin "O‘nta so‘z beramiz" degan va'dalariga qaramay, bu birgina so‘z juda og‘irlik qildi. Eshitganlari ularga aslo yoqmadi. "Ey Muhammad! Shuncha xudolarni faqat bitta Xudoga aylantirmoqchimisan? Aytayotgan gaplaringdan haqiqatda hayratdamiz." Shunday qilib, istaganlariga erisha olmay, u yerdan ketishdi.
Qurayshliklar ketgach Abu Tolib dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, Allohga qasamki, ulardan so‘raganingda haqiqat va adolatga zid narsani ko‘rmayapman." Buni eshitgach, Payg‘ambarimiz alayhissalom amakisining iymonga kelishidan umidlandilar. U zot dedilar: "Ey amaki, aqalli siz «La ilaha illalloh» deng, toki oxiratda shafoatchingiz bo‘lay". Lekin afsuski, amakisi qalbini taskinlashtiradigan javobni bermadilar. Aksincha dedi: "Ey ukamning o‘g‘li, agar ketganimdan keyin odamlar seni va ajdodlarimizni haqorat qilishidan, Quraysh meni o‘limdan qo‘rqib «Shahodat» keltirdi deyishidan qo‘rqmaganimda edi, so‘raganingni aytgan bo‘lardim".
Shunday qilib, Islom ostonasida turgan bo‘lsa-da, Abu Tolib odamlarning gap-so‘zidan qo‘rqib, o‘zini tiydi. Fojiali tarzda iymon keltirmadi. Lekin Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam takrorlashdan to‘xtamadilar: "Ey amaki, «La ilaha illalloh» deng, toki oxiratda sizni shafoat qila olay". U zot ko‘ndirishga urinayotganda, Abu Jahl va Abdulloh ibn Umayya ham o‘sha yerda edi. "Ey Abu Tolib! Abdulmuttalibning dinidan voz kechasanmi?" Lekin Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam tinmay iymonga chaqiraverdilar. Nihoyat, Abu Tolib o‘ziga ishora qilib: "U Abdulmuttalibning dinidadir", dedi. Va vafot etdi. Yoshi saksonlarda edi.
Payg‘ambar alayhissalom qalblarida og‘riqli bo‘shliq his qildilar. Abu Tolibning qo‘llab-quvvatlashi beqiyos qiymatga ega edi. Sakkiz yoshidan buyon amakisining qaramog‘ida yashagan edi. Tazyiqlarga qaramay, Abu Tolib hamisha u zotning yonida turdi, doimo mehr va shafqat ko‘rsatdi. Lekin muhabbati va shafqati Allohning Rasuliga emas, jiyani Muhammadga edi. Shunday qilib, u iymon keltirmasdan vafot etdi. Payg‘ambarimiz sollolohu alayhi vasallam bu og‘ir qayg‘u bilan yolg‘iz qoldilar. U zot bir muddat uylaridan tashqariga chiqmadilar. Abu Tolibning vafotidan atigi uch kun o‘tib, onamiz Hadicha roziyallohu anho ham qattiq betob bo‘lib qoldilar.
Amakisining dog‘i hali yangi bo‘lgan bir paytda, Payg‘ambarimiz sollolohu alayhi vasallam endi suyukli rafiqalari, eng yaqin hamrohlarining xastaligidan siqildilar. Uzoq davom etgan ta'qiq yillari uni juda zaif va holdan toydirgandi. 65 yoshda edilar. Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam yonida turib, og'riqlarini yengillatishga urinardilar. U zot onamizga orom berish uchun qancha urinmasin, biroq xastalik kundan-kun zo‘rayib borardi. Xastalik qayerga qarab ketayotgani ayon bo'lgan edi. U zot bilan 25 yil davomida yonma-yon yurgan eng suyukli hamrohining so'nggi kunlari edi. Hadicha onamiz hayotining eng yaxshi kunlari-yu yillarini Payg'ambar alayhissalom bilan birga o'tkazdi.
Bu nikohda zarracha afsusga o‘rin yo‘q edi. Eng og'ir damlarda u Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga tasalli berib, qo'llab-quvvatladi. Har bir shodlik va qayg'uda doimo Payg'ambarimiz alayhissalom yonida bo'ldilar. Hadicha u zot doim talpinadigan tinchlik-omonlik qo'rg'oni edi. Ilk vahiy kechasida u zot onamizga: "Meni o'rab qo'ying, o'rab qo'ying", degan edilar. Endi esa onamizni o'rash navbati Payg'ambarimizga kelgan edi. Ayollarning eng yaxshisi, Hadicha roziyallohu anhu onamiz, 619-yilda, 65 yoshida vafot etdi.
Keyinchalik Rasululloh sollolohu alayhi vasallam shunday der edilar: "O'z zamonasining eng yaxshi ayoli Iso alayhissalomning onasi Maryam edi, bu zamonniki esa — Hadichadir." Ushbu ayriliqlar Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga shunchalik og'ir keldi-ki, bu yilni "Mahzunlik yili" deb atadilar. Go'yo u zotning ikki qanoti ham singandek edi. Abu Tolibning qo'llovisiz Quraysh endi zulm qilishda butkul haddidan oshgan edi. Zulm kundan-kunga shafqatsizlashib borar ekan, Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam Makkada o'z vazifalarini davom ettira olmasdilar. Rasulullohning 10 yillik sa'y-harakatlariga qaramay, Qurayshda o'zgarish bo'lmadi.
Musulmonlar kamchilik ekan, mushriklarning munosabati o‘zgaradiganga o‘xshamasdi. U zot ilgarilash uchun, Islom osonroq yoyiladigan, ko'proq odamlarga yetib boradigan yangi yo‘l izlardilar. O'sha kun kelgan edi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam o‘sha kunlarni "hayotimdagi eng og‘ir kun" deb ataganlar. Bir hadisda aytilgan: "Sinovlarning eng og‘iri bilan sinaladigan odamlar — avvalo payg‘ambarlar, so‘ngra ularga eng yaqin bo‘lganlar va dindorlik darajasiga ko‘ra eng yaxshi kishilardir." Inson kuchli yomg‘ir ostida qolganini tasavvur qila oladi. Seldek quyayotgan yomg‘ir ostida... Ammo tosh bo‘roni ostida qolishni tasavvur qila olmaydi.
Sanoqsiz toshlar bilan zarba berilishi, har biri tanasiga og‘riqli tegishi, va panoh topadigan joy yo‘qligi... Hatto tasavvur qilish ham dahshatli-a? Shu og‘ir sinov aynan Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga yetish arafasida edi. Misli ko‘rilmagan zulm arafasida edilar. Barchasi ummatlari uchun edi. Bunday og'riqni hech ham boshidan kechirmagandilar. U zot qonga belandilar va o‘sha qora kunni "hayotimdagi eng og‘ir kun" dedilar. Bu azobli safar — Toif safari edi. Birinchi vahiydan so'ng o‘n yil o‘tdi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam barcha yo‘llarni sinab ko‘rgan edilar. Ammo musulmonlar soni atigi 300 tacha edi.
Ba’zilar Makkada, ba'zilar Habashistonda, bir nechtasi esa boshqa qabilalarda edi. Bir-birlaridan uzoqda edi. Qurayshning dushmanligi ostida, birga tinch-omon yashashi imkonsizdek edi. Makka aholisiga solishtirganda, o‘ndan bir qismi ham emasdi. Arabiston yarim orolida esa yanada ozchilik edi. Ammo maqsad faqat o‘sha mintaqa bilan cheklanmagan. Maqsad — butun dunyo edi. Rasulullohning 10 yillik sa’y-harakatlariga qaramay, Quraysh o‘zgarmadi. Musulmonlar kamchilik ekan, mushriklarning munosabati o‘zgaradiganga o‘xshamasdi. U zot ilgarilash uchun, Islom osonroq yoyiladigan, ko'proq odamlarga yetib boradigan yangi zamin izlardilar.
Bu yangi zamin Makkaga yaqin bo‘lishi, Quraysh bilan mustahkam aloqada bo‘lishi lozim edi. Bu Islomni qabul qilinishini ancha osonlashtirar edi. Aynan shu sababdan Payg‘ambar alayhissalom Toifni tanladilar. Makkadan taxminan 120 kilometr uzoqlikdagi shahar. Toif uzumzorlari va bog‘lari bilan mashhur edi. Quraysh bilan juda ko'p savdo qilardi. Toif Islomni qabul qilsa, uni Makkada yoyish ham osonlashar edi. Shu umid bilan, Allohning Rasuli asrab olgan o‘g‘illari Zaydni olib, Toifga qarab piyoda yo‘lga chiqdilar. Toifning uch aka-ukasi Abd Yalil, Mas’ud va Habib rahbarlik lavozimda edilar. Rasululloh avvalo shu uchta nufuzli shaxs bilan uchrashishni xohlab, huzuriga bordilar.
U zot Allohning Rasuli ekanliklarini ma’lum qildilar. So‘ngra ularni Islomga taklif qilib, dinni yoyishda yordam berishlarini so‘radilar. Ularda ulkan imkoniyat bor edi. Chunki iymon keltirsalar, mintaqadagi ko‘plab odamlar ergashardi. So‘ng Qurayshning Islomga kirishi ham osonlashardi. Qulflangan eshiklarni ochadigan kalit bo‘lishlari mumkin edi. Ammo aka-ukalar bu imkoniyatni butunlay rad etdilar. Kamiga Allohning Rasulini kibr bilan masxara qila boshladilar. Qurayshliklardan ham battarroq gaplarni aytishdi. "Alloh seni payg‘ambar qilib tanlagan bo‘lsa, u holda Ka’baning pardalarini yirtib tashlaganim bo‘lsin." Bu nihoyatda og‘ir va haqoratli gap edi.
Arablar buni mislsiz tubanlik deb hisoblashardi. "Alloh payg‘ambar qilib yuborishga sendan boshqasini topolmadimi-a?" "Allohga qasamki, sen bilan aslo gaplashmayman, chunki haqiqatan ham Alloh yuborgan payg‘ambar bo‘lsang, seni rad etib, o‘zimni xavfga qo‘yishni istamayman. Agar Alloh nomidan yolg‘on gapirayotgan bo‘lsang, u holda sen bilan gaplashishimga umuman hojat yo‘q." Qalblari qoraygan edi. Har bir so‘zlari Payg‘ambarimiz alayhissalomning qalbini qattiq jarohatlar edi. U zot u yerda o‘n kun qolib, uyma-uy yurib, Toif yetakchilari bilan gaplashdilar. O‘z vazifalarini tushuntirdilar, ammo javob doim bir xil edi. Yetakchilar iymon keltirmagach, xalq ham u zotdan uzoqlashdi.
Allohning Rasuli alayhissalotu vassalom ortiq toqat qila olmay qoldilar. Yoshlarning fikri o‘zgarishidan qo‘rqardilar. Shuning uchun dedilar: "Yurtimizdan chiqib ket! Qayerga borsang bor, aslo bu yerga qaytib kelma. O‘z xalqing, qabilang gapingni qabul qilmagach, darrov yonimizga chopib keldingmi? Allohga qasamki, biz ham sendan imkon qadar uzoq bo‘lamiz va talabingni hech qachon qabul qilmaymiz." Nahotki, bir qabila shunchalar ko‘p ozor bersa? Biroq eng daxshatli zulmlar hali oldinda edi. Bezorilar va turli yoshdagi bolalarni to‘plab, yo‘l bo‘ylab safga tizib qo‘ydilar. Qo‘llari toshlar bilan to‘la edi.
O‘sha qora kunda Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallam kutilmagan manzaraga duch keldilar. Ko'p o'tmay uni ayovsiz toshbo‘ron qila boshlashdi. Toshlar, tupurishlar, haqoratlar va masxaratomuz kulgilar. Bu dahshatli lahzalar edi. U zotning ortidan quvib, tinmay tosh otishardi. U gaplar shunchalik og‘riqli ediki, Rasululloh alayhissalom o‘sha kuni aytilgan so'zlarni gapirmaganlar. Zayd o‘z tanasi bilan Allohning Rasulini to‘sishga urunar, ammo hammasi besamar edi. Toshlar har tomondan yog‘ilardi. U faryod qilib dedi: "Ey Toif ahli!
Sizlar toshbo‘ron qilayotgan inson payg‘ambar ekanini anglamayapsizlarmi?" U o‘ziga tegayotgan toshlarga e’tibor bermas, lekin Allohning Rasuliga tegayotgan har bir tosh qalbini qattiq jarohatlardi. Rasululloh ham, Zayd ham qonga belandilar. "Yo Rasululloh! Yaxshimisiz?" Bir ozdan so‘ng og‘riq shunchalar kuchaydiki, Payg‘ambarimiz alayhissalom o‘tirib qoldilar. Bir o‘ylab ko‘ring. 50 yoshli inson hammasini boshidan kechirayotgan edi. Yosh emas edi. Yurishga holi qolmagandi. Shunda ham zolimlar to‘xtashmadi. U zotni o‘sha ayanchli holatida yana turg'izib, qaytadan toshbo‘ron qilishardi. Mushriklar kular va bundan zavq olishardi. U zotning oyoqlaridan qon oqardi.
Har bir tosh — azob, har bir qadam — mashaqqat edi. U zot har yiqilganlarida, Toif ahli ko‘proq tosh otish uchun uni turg‘izishardi. Bu qayta-qayta takrorlanardi. Toshbo'ron ikki yarim kilometrgacha davom etdi. Bu 3000 dan ortiq qadam degani. Tasavvur qilyapsizmi? Zaydning boshi yorilgandi. Shunda ham Allohning Rasulini o‘ylab: "Qaniydi, bu toshlar faqat menga tegsa", derdi. Nihoyat yo‘lning oxirida bir uzumzorga duch kelishdi. Darhol ichkaridan boshpana topishdi. Shu tariqa qutulishga muvaffaq bo‘ldilar. Ular holdan toyib, butunlay qonga belangan edilar. Zayd ibn Horisa Rasululloh alayhissalomga har qaraganida yuragi ezilardi. Qanday ezilmasin?
Payg‘ambaringiz qonga belansa-da, hech narsa qilolmaslik naqadar og‘ir. Uzumzor chetida nafas rostlashga imkon topdilar. Jarohatlarini yuvib, o‘zlarini tartibga keltirdilar. Rasululloh alayhissalom yana nima qilganlar? U zot haqiqiy tasallini faqat Robbisining huzuridan topishni bilardilar. Shuning uchun tahorat olib, ikki rakat namoz o‘qidilar va qo‘llarini duoga ochdilar. Barcha og‘riqlari va ko‘rgan zulmlarini Robbisiga to‘kib soldilar. "Allohim, ojizligimdan, chorasizligimdan va odamlar ko‘ziga xor bo‘lib ko‘rinishimdan faqat O‘zingga shikoyat qilaman. Allohim, rahm qiluvchilarning eng Rahmlisisan. Sen mazlumlarning Robbisisan. Kimlarning qo‘liga topshirib qo‘yyapsan?
Zulm qiluvchi begonalargami yoki ishlarim ixtiyorida bo'lgan qarindoshimgami? Yo Alloh! Mendan g‘azabda bo‘lmasang, bularning hech biriga parvo qilmayman. Lekin marhamating men uchun kengroqdir." Hatto shunday lahzada ham u faqat Qodir Allohning roziligini o‘ylardi. Isyon qilmadi. Aksincha, aybni o‘zidan izlayotgan edi. Bu dunyo sinovlar maskani edi. Har qiyinchilikda panohni faqat Allohdan izlar edilar. Doim Allohning bandasi bo‘lish vazifasini oliy darajada ado etardilar. Baqara surasida shunday deyilgan: «Ey iymon keltirganlar, Sabr va namoz bilan (Allohdan) yordam so‘ranglar. Albatta, Alloh sabrlilar bilan birgadir». Allohning Rasuli ham shunday qilgan.
Sabr va namoz orqali Allohdan yordam so‘radi. Chunki buyuk yordam doim sabr natijasida kelishini bilardilar. Namozni endigina tugatganida, yaqinidagi bir odamni payqashdi. Uni uzumzorning egalari yuborgan edi. Xo‘sh, egalari kim edi? Makkalik ikki aka-uka — Utba va Shayba. Ular bo‘lgan voqeani ko‘rib, Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamga achinishgan edi. Shu sababli qullari Addosni uzum bilan yubordilar. "Addos, mana buni ularga olib bor." U zotning o‘shanda uzumga qanchalik muhtoj bo‘lganlarini tasavvur qiling. Lekin o‘sha holatda ham uzumzorning ham, uzumning ham haqiqiy Egasini ham unutmadilar. U zot "Bismillah" deb yeya boshladilar. Addos bu iboradan hayratga tushdi.
U dedi: «Allohga qasamki, bu yurt ahli bunday so‘zlarni bilmaydi ham, aytmaydi ham». Rasululloh alayhissalom qiziqishini payqab, ismini so‘radilar. So‘ng: «Ey Addos, qayerliksan?» deb so‘radilar. «Men Naynavodanman». "Demak, Yunus ibn Matto alayhissalomning shahridansan" dedilar Rasululloh. Addos yanada hayratga tushib, so‘radi: «Yunus ibn Mattoni qayerdan bilasiz?» Ko‘zi chaqnaganini ko‘rgan Payg‘ambar alayhissalom dedilar: «Yunus ibn Matto bir Payg‘ambar edi. Boshqa payg‘ambarlar kabi u ham birodarimdir». Ko‘rgan va eshitganlari Addosning qalbini nurga to‘ldirdi. Rasululloh sollolohu alayhi vasallam haqiqiy din bilan kelganlariga qat’iy ishondi.
So'ng "Ashhadu an la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammadar Rasululloh." O‘sha lahzada bir insonning najot topganini ko'rib Rasululloh alayhissalom barcha azoblarini unutdilar. Sha’nlariga qilingan hujumlar, eshitgan haqoratlari, uzoq yo‘ldagi mislsiz azob-uqubatlar... birgina insonning shahodati barcha dardni bir zumda yengillashtirdi. Keyinchalik Rasululloh alayhissalom shunday deganlar: «Allohga qasamki, sen sabab bir kishi hidoyat topsa, bu qizil tuyalarning barchasidan ham afzaldir». Ya’ni bu o‘sha davrdagi eng qimmatbaho boylikdan ham ulug‘roq edi. Rasululloh alayhissalom va Zayd ibn Horisa Makkaga qarab yo‘l olishdi. U zot chuqur o‘yga toldilar.
Makkaga qaytgach, ishlar oson bo‘lmasligini juda yaxshi bilardilar. Quraysh Toifda bo‘lgan voqeani eshitsa, bosimni yanada kuchaytirishiga amin edilar. Shu xayollar bilan yurar ekanlar, Jabroil alayhissalom bulutlar orasidan zohir bo‘lib dedi: «Albatta, Alloh qavming senga nima deganini eshitdi. U senga tog‘lar farishtasini yubordi. Unga ular haqida xohlaganingni buyurishing mumkin». Tog‘lar farishtasi u zotning bir so‘zlari bilan Abu Qubays va Quayqa’an tog‘larini birlashtirib, mushriklarni halok etishga tayyorligini bildirdi. Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam javob berdilar: «Yo‘q, buni istamayman.
Alloh ularning zurriyotidan faqat O‘ziga ibodat qiladigan, Unga shirk keltirmaydigan avlod chiqarishini istayman. Endi tasavvur qiling, ikki yarim kilometr davomida toshbo‘ron qilinib, hech narsa qila olmasangiz. Jabroil o'sha taklifni bizga berganida, qanchamiz g‘azabga berilib, uni qabul qilmagan bo‘lardik? Ammo u rahm-shafqatli, mehr-muhabbatli Payg‘ambar edi. O‘z dard-u qasos istagini bir chetga surib, Toif ahli bir kuni kelib Islomni qabul qilishi mumkinligini o‘yladilar. Bu aniq bo‘lmasa ham, shu umidning o‘zi unga kifoya edi. Bu oyat Rasululloh sollolohu alayhi vasallamning o‘sha fazilatini ochib beradi: «Seni olamlarga faqat rahmat qilib yubordik».
Alloh u zotning duosini ijobat qildi va vaqt o‘tib Toif ahli Islomni qabul qildi. Bu Rajab oyining 27-kechasi, Payg‘ambarlikning 11-yili edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam amakivachchalari Ummu Honiyning uylarida edilar. Chekkan barcha mashaqqatlardan so‘ng, biroz dam olib, quvvat to‘plashga urinayotgan edilar. O‘tgan 11 yil mutlaqo oson kechmadi. Ta’qiblar, haqoratlar, turli azob-uqubatlar, ta'qiq yillari, Huzn yili va Toif voqeasi. Yagona suyanchi Alloh edi. O‘sha yolg‘izlikda buni har qachongidan ham chuqurroq his etdilar. U zot uxlab yotar, nima yuz berishini bilmasdilar.
Jabroil ulug‘ amrni allaqachon qabul qilgan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam huzurlariga yo‘l olgan edi. Insoniyat tarixidagi eng buyuk mo‘jizalardan biri sodir bo‘lish arafasida edi. Banda eng og‘ir damda turganda, Alloh unga eng ulug‘ tasalli bermoqchi edi. U Zotning tartibi doimo shunday emasmi? Har bir qiyinchilik ortidan yengillik bor. Birdan Jabroil alayhissalom zohir bo‘lib, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamni uyg‘otdilar. Ammo bu tashrif boshqalaridan farqli edi. Alloh O‘zining eng suyukli bandasini huzuriga chorlayotgan edi.
Chekkan barcha mashaqqatlardan so‘ng, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam qalblariga osoyishtalik, ruhlariga tasalli beruvchi uchrashuvga bir da’vat edi. Safar uchun Jabroil Buroq nomli ulov olib kelgan edi. So‘ng Payg‘ambarni mindirdilar. Manzil esa yuzlab payg‘ambarlar yashagan Masjidul Aqso edi. Shunday qilib betakror safar boshlandi. Masjidul Harom bilan Masjidul Aqso o‘rtasidagi masofa taxminan 1500 kilometr edi. O‘sha davrda bunday yo‘lga deyarli 30 kun ketardi. Ammo bu oddiy safar emas edi. Allohning izni bilan, Payg‘ambar sollallohu alayhi vasallam bir necha soniyada yetib bordilar. Vaqt va makonning Egasi Alloh bo‘lgani uchun, O‘zi xohlaganidek o‘zgartira oladi.
Tabiat qonunlari biz uchun amal qiladi, ularni yaratgan va boshqarib turgan Zot uchun emas. Rasululloh alayhissalom Masjidul Aqsoga yetib kelganlarida, ajoyib bir manzarani ko‘rdilar. Tarix davomida yashab o‘tgan barcha payg‘ambarlar u zotning qarshilarida turar edi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam oldinga chiqib, barcha payg‘ambarlarga imomlik qildilar. Tasavvur qiling-a, yashab o‘tgan har bir payg‘ambar va oldinda Allohning Rasuli sollallohu alayhi vasallam ikki rakat jamoat namozini o‘qidilar. Shu tariqa u zot barcha ummatlar mas’uliyatini olib, Qiyomatgacha butun insoniyatning hidoyat yo‘lboshchisiga aylandilar.
Jabroil (a.s.) uyg‘otgan lahzadan to shu nuqtagacha bo‘lgan sayohat — Isro, ya’ni Tungi safardir. Shu bilan Isro yakunlandi. Endi navbatdagi bosqich boshlanardi. Me’roj. So‘ng Jabroil alayhissalom u zotni Hajarul Muallaq toshi ustiga qo‘ydilar. U yerdan osmonlarga ko‘tarilish boshlandi. Rasululloh alayhissalom yetti osmon orqali o‘tar edilar. Har birida turli manzaralarni ko‘rar, yaratilish olamining kengligini mushohada qilar, Allohning go‘zal ismlarining ulug‘ tajallilarini kuzatar edilar. U zot birodaridek ko'radigan payg‘ambarlar bilan uchrashib, suhbatlashardilar. Sonra Qab qawsayngacha ko‘tarildilar. So'ng, hech bir banda ilgari olmagan ulug‘ bir sharafga musharraf bo‘ldilar.
Boshqa bir olamda Alloh Azza va Jallaning O‘zi bilan uchrashdi. Manbalarimizda Me’roj haqida o‘qir ekanman, o‘zimcha o‘yladim: o‘sha kecha naqadar ulkan voqealar yuz bergan. Ammo keyin yana bir fikr keldi. Allohning qudrati oldida buning nimasi qiyin bo‘lishi mumkin? U osmonni bunyod etib, qum donalaridan ham ko'proq, son-sanoqsiz yulduzlar bilan bezadi, Sayyoralarni ulkan tezlikda aylantiradi. Shunga qaramay, Yer aylanganda ustidagi hech narsa sochilib ketmaydi. Boshqa biror osmon jismlari bilan to‘qnashmaydi. U yulduzni gulni yaratgandek oson yaratdi. Gulni ham sayyora kabi mukammal san’at bilan yaratadi. Har bahor o‘lik Yerga yana hayot baxsh etadi.
Millionlab turlarni mukammal tartibda, umuman adashmasdan saqlaydi. Bular bilan birga, U mitti jonivorlar rizqini ham unutmaydi. Rizqlarini ato etadi. Bir ishi boshqa bir ishiga to‘sqinlik qilmaydi. U bir vaqtning o‘zida son-sanoqsiz mavjudotlarning son-sanoqsiz ehtiyojlarini qoplaydi. Shunday qudrat oldida nima qiyin bo‘lishi mumkin? O‘z Rasulining muborak jasadini bunday safarga olib chiqish U Zot uchun qiyinmi? Aslo. Alloh asrasin. So'ng Rasululloh alayhissalom o‘zlariga ko‘rsatilgan barcha narsalarni ko‘rib bo‘lgach, qaytdilar. Yana Jabroil alayhissalom hamrohligida, osmonlardan Masjidul Haromga tushdilar, u yerdan esa yotoqlariga qaytdilar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam hanuz Islom uchun yangi yurt topa olmagan edilar. Endi nima qiladilar? Bu payg‘ambarlikning 11-yili edi. U zot da’vatni yetkazishdan to‘xtamadilar, dushmanlari esa o‘jarlik va bosimdan voz kechmadilar. Shu orada Haj mavsumi yetib keldi. O‘sha yili ham Arabiston yarimorolining turli hududlaridan minglab odamlar haj uchun Makkaga kelishdi. Bu Rasululloh alayhissalom uchun bir imkoniyat edi. U zot Makkaga kelgan qabila boshliqlari bilan uchrashib, Islomga da’vat qilmoqchi edilar. Alloh O‘z Rasulining sa’y-harakatlarini zoye qilmasdi. U zotning ro‘baro‘lariga olti nafar ajib insonni chiqardi. Bu olti kishi nimaga sabab bo‘ldi? Buni vaqti kelganda ko‘ramiz.
Hozir bilishimiz kerakki, o‘sha olti kishini topish ham oson bo‘lmagan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Haj mavsumida tinimsiz harakat qildilar. Bu qariyb bir oy davom etadi. U zot o‘ndan ortiq qabilalarning chodirlariga birin-ketin kirib, o‘zlarini tanishtirar va vazifalarini bayon qilardilar. Islom da’vatini qo‘llaydigan va hijrat uchun joy beradigan qabilani izlar edilar. Shu bilan birga, ochiq da’vatni ham to‘xtatmadilar. U zot: «Ey insonlar, La ilaha illalloh denglar, najot topasizlar!» der edilar. Qayerga bormasinlar, bu ovozni eshitganlar kelib tinglar, atroflariga olomon to‘planardi. Ammo birov aytganini qilmasdi. Faqat bitta ovoz eshitilardi. U zotni soyadek kuzatadigan kishi.
Lekin uning maqsadi Rasululloh alayhissalomni qo‘llab-quvvatlash ham, haqiqatni izlash ham emas edi. U chodirdan chodirga yurib baqirardi: «Muhammad ota-bobolarining dinini tark etdi! U yolg‘on to‘qimoqda! Unga ishonmanglar!» Bu ovoz amakisi Abu Lahabga tegishli edi. U bor kuchini Payg‘ambarni inkor etish va Islomga qarshi kurashishga qaratgan edi. Qarib qolgan, o‘lgach yo‘q bo‘lib ketaman, deb o‘ylardi. Shunga qaramay, nafratidan ko'zi ko'r bo'lib, butun umrini shu yo‘lga sarflardi. Uning bu qat’iyatini ko‘rib, inson o‘z-o‘zidan so‘raydi: U botil yo‘lga shuncha mehnat qilgan bo‘lsa, men Allohning haq dini uchun, qancha harakat qilyapman?
Ba’zi qabila boshliqlari U zotga past nazar bilan qarab, qarshi gapirardilar. Ba’zilari ota-bobolari yo‘lini tark etishni istashmasdi. Ba'zilari esa boshqa qabilalar o‘zlariga qarshi chiqishidan qo‘rqardi. U zot kirgan har bir chodir salbiy javob berardi. Shunga qaramay, u zot umid uzmay, keyingi chodirga yo‘l olar edilar. Qabilalar ichida eng ijobiy javob Shaybon ibn Sa’labah avlodidan keldi. Rasululloh alayhissalom Qur’on oyatlarini tilovat qilganlarida, yetakchilaridan biri ta’sirlanib dedi: "Allohga qasamki, ey qurayshlik birodar! Meni eng oliy axloq va eng go‘zal amallarga chorladingiz.
Sizni yolg‘onchi deganlar sizga tuhmat qilibdilar, qarshi chiqibdilar." So‘ngra boshqa yetakchi so‘z oldi: "Ey qurayshlik birodar! Aytganlaringizni tingladim va ularni tasdiqlayman." Bu javoblar Allohning Rasuli sollolohu alayhi vasallamni juda hayajonlantirdi. Islom uchun yangi makon topildimi? Azob-uqubatlar endi tugaydimi? Shu payt boshqa bir yetakchi so‘z oldi. "Menimcha, oqibati qanday bo‘lishini mulohaza qilmay, diningizni qabul qilishimiz — shoshqaloqlik va xatodir. Bu shunchaki uzoqni ko‘ra bilmaslikdir". Bu gapdan so‘ng boshqa yetakchilarning ham fikri o‘zgardi. Shaybon qabilasi Islom yoyiladigan zaminga aylanish imkoniyatini boy berdi.
Bu dinni foyda va zararni o‘lchaydiganlar emas, balki fidoyilikka tayyor bo‘lganlar olg‘a boshlab borishini tushunmas edilar. O‘sha kundan boshlab shunday davom etib kelmoqda. Ham bu dunyoda ham oxiratda saodatga erishadiganlar — fidoyilik qilishga tayyor bo‘lganlardir. Lekin u zot sabr qildilar. Tushkunlikka tushmay, yangi qabilalarga Islomni yetkazishda davom etdilar. Ba’zilar u zotning gaplarini oqilona deb topsa-da shunday derdi: "Kelasi yili kelamiz va o‘shanda sizga sadoqat bay’atini beramiz." Ular koinotdagi eng muhim masalani ortga surayotgan edilar. Bu dunyodagi asl maqsadni: Alloh va Rasuliga iymon keltirishni kechiktirmoqdalar.
Vaqt o‘tishi bilan esa dastlabki hushyorlik va qiziqishini boy berib, fikrlaridan voz kechishardi. Ba’zilari kelasi yilga yetib ham borishmasdi. Kechikishlari uchun og‘ir narx to‘ladilar. Ba’zilar uchun ortga yo‘l yo‘q edi. Kunlar shunday o‘tar ekan, haj mavsumi tugab borardi. Ammo Allohning Rasuli sollallohu alayhi vasallam hanuz o‘zi umid qilganini topa olmagan edilar. Har bir qishdan keyin bahor keladi, har bir tun ortidan tong otadi. Bir kuni Aqaba degan joyda olti nafar yosh yigitga duch keldilar. Avvalo, u zot kimligini so‘radilar. Yigitlar: “Xazraj qabilasidanmiz”, dedilar. Bu qabila Yasribdagi ikki yirik qabiladan biri edi. Madina o‘sha davrda Yasrib deb atalardi.
Rasululloh sollolohu alayhi vasallam so‘radilar: “Yahudiylarning qo‘shnisi va ittifoqchisimisizlar?” Yigitlar: “Ha”, dedilar. Shunda Payg‘ambar sollolohu alayhi vasallam dedilar: “Bir oz o‘tirib suhbatlashsak bo‘ladimi?” Yigitlar rozi bo‘lib, birga o‘tirdilar. Rasululloh Qur’on oyatlarini tilovat qildilar va Allohning yagonaligiga iymon keltirishga, Islomni qabul qilishga da’vat etdilar. Bu yigitlarga g‘alati, ammo tanish tuyuldi. Yasribdagi yahudiylar bilan bo‘lgan ixtiloflarini esladilar. Yahudiylar tez-tez oxirgi Payg‘ambar haqida gapirib, u kelganda unga ergashib, arablar ustidan g‘olib bo‘lishlarini aytishardi. Olti yigit anglab yetdiki, oxirgi Payg‘ambar qarshisida turibdi.
O‘zaro dedilar: “Allohga qasamki, bu yahudiylar aytgan Payg‘ambar bo‘lsa kerak. Ulardan oldin biz iymon keltiramiz". Darhol U zot huzurlarida shahodat kalimasini aytdilar. As’ad ibn Zurora. Avf ibn Horis. Rofi’ ibn Molik. Qutba ibn Amir. Uqba ibn Amir. Jobir ibn Abdulloh. Alloh barchalaridan rozi bo‘lsin. O‘nlab chodirlar va minglab odamlar ichidan faqat shu olti yigit iymon keltirdi. Madinaning ilk musulmonlari bo‘ldilar. Xuddi Makkadagi kabi, Madinada ham bu da’vat avvalo yoshlar ila yoyilardi. Yigitlar Yasribga qaytib, o‘z qavmlarini Islomga da’vat qilish uchun izn so‘radilar. Bir yildan keyin yana ko‘rishishga ahdlashishib, Yasrib sari yo‘l oldilar.
Shaharlariga qaytganlarida, iymon keltirganlar endi faqat olti kishi emas edi. Safi 6 xonadonga kengaydi. Chunki da’vatni eshitgach, oilalari ham Islomni qabul qildi. 6 yigit boshqalar ko‘nglida iymon nurini yoqishga kirishdilar. Kundan-kunga mo‘minlar soni ortib bordi. Yil tugamasidan avval ko‘plab uylarda Islom haqida so‘z yuritilardi. Endi va’dalashilgan uchrashuv vaqti yetib keldi. Yasriblik yigitlar va’dalariga sodiq qolib, yana Makkaga kelishdi. Ammo bu safar ular o‘n ikki kishi edi. Bir yilda iymon keltirganlar faqat shular edimi? Yo‘q, boshqalar ham bor edi. Bir kecha yashirincha Rasululloh alayhissalom bilan Aqaba vodiysida uchrashdilar. Bu Payg‘ambarlikning 12-yili edi.
Ushbu tarixiy uchrashuvda u zot ulardan olti asos bo‘yicha bay’at oldilar. “Allohga shirk keltirmaymiz. O‘g‘rilik qilmaymiz. Zino qilmaymiz. Farzandlarimizni o‘ldirmaymiz. Hech kimga tuhmat qilmaymiz. Barcha yaxshi ishlarda Rasululloh sollolohu alayhi vasallamga itoat qilamiz.” Bu bay’atdan so‘ng Yasribga qaytdilar. Ammo ularga bir kishi kerak edi. Qur’onni tilovat qilib, tafsir etib beradigan, Islom odoblari va hukmlarini o‘rgatadigan bir muallim kerak edi. U zot yigitlarning iltimosini qabul qilib, Mus’ab ibn Umayrni Yasribga yuborishni tanladilar. Mus’ab o‘zining zakovati, muloyim odobi, mehribon qalbi va fasohatli nutqi bilan tanilgan edi.
U Islomga da’vat vazifasini eng go‘zal tarzda ado etardi. Madinaga kelgach, As’ad ibn Zurora uyida qoldi, va bu uy tez orada shahardagi Islom markaziga aylandi. Mus'ab muloyim so‘zlari va ravon nutqi bilan kelganlarga Islomni tushuntirar va Qur’on oyatlarini tilovat qilardi. Tinglaganlarning ko‘pchiligi ta’sirlanib, Islomni qabul qildi. Ammo yoqtirganlar bo‘lgani kabi, yoqtirmaganlar ham bor edi. Bir kuni Mus’ab va As’ad quduq yonida o‘tirib, atrofga to‘planganlarga Islomni tushuntirishardi. Bir qabilaning boshlig‘i yigitlarning yuzidagi qiziqishni payqab, bezovta bo‘ldi. Avs Madinadagi ikki arab qabilasidan biri edi. Urug‘laridan birining boshlig‘i Sa’d ibn Mu’az edi.
U va yaqin do‘sti Usayd ibn Hudayr harakatga kirishdilar. G‘azablangan edilar. Usayd nayzasini olib, mustahkam tutib, ularga yaqinlashdi. Baland ovoz bilan qichqirdi: "Nega bizga keldingiz? Sizlar zaif va sodda odamlarimizni aldab, yo'llaridan chalg‘ityapsizlar. O‘lishni istamasangiz, darhol ketishingiz kerak." Ammo Mus’ab g‘ayrioddiy xotirjamlik va qadr-qimmat ko‘rsatdi. Shunday dedi: "Bir oz kuting. Faqat o‘tirib, bizni tinglang, maqsadimizni tushuning. Yoqtirgan bo‘lsangiz, qabul qilishingiz mumkin. Aks holda, bizni to‘xtatishingiz ham mumkin." Usayd bunday javobni kutmagan edi. U jangovar xulqini chetga surib, dedi: "Yaxshi, roziman." So‘ng o‘tirdi.
Mus’ab Islomni tushuntira boshladi va Qur’ondan ba’zi oyatlarni o‘qidi. O‘sha kuni Usayd to‘liq ishondi. Shunda u Shahodat keltirib, musulmon bo‘ldi. Iymon halovatini totigan inson uni boshqalar bilan ham ulashishni istaydi. O‘zgalarga ham ilingisi kelaveradi. Shunda Usayd dedi: "Birini yuborishimga ruxsat bering. U ham iymon keltirsa, bu yerda iymon keltirmagan odam qolmaydi. "Qur’on shunchalik nur taratdiki, g‘azab bilan kelganlar qalban taskin topib ketardi. Usayd Sa'd ibn Mu'az yoniga keldi, ammo musulmon bo‘lganini aytmadi. Chunki “Iymon keltirdim” desa, Sa'd g'azablanib, qattiq qarshilik ko'rsatishi mumkin edi. Buning o‘rniga, o‘zi borib gaplashishini aytdi.
Shu tariqa Sa'dni Mus'abning huzuriga yubordi. Sa'd Mus'ab va As'adning yoniga kelganida, baqirdi: "Ey As'ad! Oramizda qarindoshlik rishtalari bo'lmaganida, Qabilamizga olib kelgan bu yot narsalaringga aslo toqat qilmasdim!" Mus'ab vazminlik bilan Sa'dni tinglashga va so'zlarini tushunib ko'rishga undadi. Sa'd rozi bo'lib, o'tirib tinglay boshladi. Mus'ab Islom nimaligini tushuntirdi, Payg'ambar sollolohu alayhi vasallam keltirgan bu dinning go'zalliklari haqida gapirdi va Zuxruf surasining ilk oyatlarini tilovat qildi. Sa'd ham Qur'on haqiqatlaridan chuqur ta'sirlandi. Ilgari bunday so'zlarni eshitmagan edi. So'ng so'radi: "Bu dinga kirish uchun nima qilishim kerak?".
Mus'ab Islomning tamoyillari va odoblarini tushuntirdi. O'sha yerning o'zidayoq Avs qabilasining yetakchisi Sa'd Shahodat keltirib, Islomni qabul qildi. So'ng to'g'ri o'z qavmi yoniga borib, ularni to'pladi. Qabilasidan so‘radi: "Meni kim deb bilasizlar?" "Bizning yetakchimiz va oramizdagi eng hurmatli kishisiz." "Unday bo‘lsa, Allohning Rasuliga iymon keltiringlar. Aks holda, sizlar bilan hech qachon gaplashmayman." Bu so‘zlardan so‘ng, Banu Abd al-Ashhal qabilasi Islomni qabul qildi. Ashhadu an la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadar Rasulullah. Boshida bir kishi iymon keltirmasa-da, baribir keyinchalik Islomni qabul qildi.
Bunday nufuzli shaxslarning musulmon bo‘lishi bilan, da’vat ishlari yanada kuchaydi. Yasribda endi ko‘plab musulmon xonadonlarda Islom haqida gapirilardi. O‘sha yilning oxirida, Mus’ab ibn Umayr 75 nafar musulmon bilan Makkaga keldi. Ham Madinadagi o‘zgarishlardan Payg‘ambarimiz alayhi asallamni xabardor qilish, ham Haj amalini bajarish uchun. E'tibor tortmaslik uchun, Mus’ab ibn Umayr avval yolg‘iz o'zi u zot bilan uchrashgani bordi va Yasribda Islom qanday yoyilayotgani haqida aytib berdi. Keyin ular Aqobada kechasi ko’rishishga kelishishdi. Lekin Rasululloh alayhi asallam bir ko‘rsatma berdilar. Belgilangan vaqtda kimdir uxlab qolgan bo‘lsa, uni uyg‘otmaslik kerak edi.
Kimdir kechiksa, uni hech kim kutmasligi lozim edi. Chunki bir inson hatto bir kechalik uyqusidan voz kecha olmasa, bu yig‘ilishning bir bo‘lagi bo‘la olmasdi. Xo‘sh, uxlab qolgan yoki kechikib kelgan bo’ldimi o’zi? Yo‘q. Barcha 75 kishi istisnosiz, ayni vaqtida o‘sha yerda edilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam amakilari Abbos bilan keldilar. Abbos hali Islomni qabul qilmagan edi, lekin jiyanini yolg‘iz yuborgisi kelmadi. Abbos Madina ahliga yuzlanib dedi: "Sizlar u zotga iymon keltirib, keltirgan narsalarini qabul qildingiz. Og‘ir yukni o‘z zimmangizga olayotganingizni bilasiz. Bu yuk nafaqat og'ir, balki katta mas’uliyatni ham talab qiladi.
Shunday ekan, dushmanlardan himoya qila olasizmi? Barcha arablar qarshi chiqsa ham mustahkam turishga kuchingiz yetadimi? Kamondan otilgan o‘qlar kabi hujum qilishsa-chi? Bu kuchni o‘zingizda topa olsangiz, unda aytadigan boshqa so‘zim yo‘q. Ammo lekin, U zotni olib ketib, so‘ng qiyinchilikda tashlab qo‘ysangiz shu zahoti bu va’dadan voz keching. Uni o‘z yurtida qoldiring, biz bilan birga yashasin.” Madinadagi musulmonlarning rahbari As'ad ibn Zurara, Allohning Rasuli alayhi asallamga sodiqliklarini e’lon qildi. Chaqirilgan din qiyin bo‘lsa ham iymon keltirishgan, Payg‘ambar sollolohu alayhi vasallamni har qanday vaziyatda himoya qilishga tayyorligini aytdi.
So‘ng davom etdi: “Ey Allohning Rasuli, bizdan xohlagan va’dangizni oling va Robbimiz uchun xohlagan shartni belgilang.” So‘ng, Rasululloh alayhi asallam bir necha oyatlarni o‘qib dedilar: “Alloh ta’ologa oid shartim shuki: Unga shirk keltirmasdan ibodat qiling, namozni ado eting va zakot bering. O‘zim uchun esa shuni so‘rayman: Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik bering va meni xuddi o‘z ahli-ayolingiz va farzandingizdek himoya qiling." Shu paytda Abdulloh ibn Ravaha so‘radi: “Ey Allohning Rasuli!
Agar biz aytganingizdek qiladigan bo‘lsak, bizga nima bo‘ladi?” Rasululloh sollolohu alayhi vasallam javob berdilar: “Jannat.” Islom doirasida 60–70 yil umr sarflaganingiz evaziga abadiy Jannatda yashashga muvaffaq bo'lasizlar. Bu inson qilishi mumkin bo‘lgan eng foydali va eng katta savdo bo‘lardi. Ularning qalblari quvonch va jasorat bilan to‘ldi. So'ng dedilar: “Demak, bu haqiqatdan ham eng yaxshi va eng foydali savdodir.” Umrining qolgan qismida so‘zlariga sodiq qolishdi. Allohning Rasuli bir shahar darvozalarining ochilayotganini ko‘rardi, u yerda Islomni erkinroq tarqatishi mumkin bo‘lardi. Bu katta safarning boshlanishi edi. Makkadan ketish uchun ilohiy ruxsatni kutish qolgan edi.
Bu ruxsat tez orada keldi. Tarix sahifalarini yangilagan muborak Hijrat safari boshlanmoqda edi. Yo‘lda duch keladigan qiyinchiliklar, jasorat bilan kurashlar, va chuqur iymon va Allohga ishonch bilan chidashlar. Har qadami qimmatli saboqlarga to'la bir safarga guvoh bo‘lamiz. Bularning barchasi keyingi epizodda bo‘ladi. Kuzatib boring.