ISLOMDA AYOLLAR: Ko‘pxotinlik, Meros va “Urish” Oyatining TUSHUNTIRILISHI!
Nashr sanasi
Ijtimoiy tarmoqlarda "Islom dini ayollarga past nazar bilan qaraydi" degan targ‘ibotlar juda ko‘p. Xo'sh, asl haqiqat qanday? Oldingi qismda Islomda ayollarga berilgan noyob qadriyatlarni ko‘rgandik. Natijada qarama-qarshi da'volar naqadar asossiz ekani ayon bo‘ldi. Hozir 3 ta umumiy savolga javob berishimiz kerak. Qanaqasiga Islomda bir erkakning to‘rt xotini bo‘lishi mumkin? Bu ayollarning qadrini pasaytirmaydimi? Ikkinchi savol. Nega ayollar merosning erkaklarga nisbatan yarmini olishadi? Oxirgisi. Qur'onda Niso surasining 34-oyati ayollarni urishga buyuradimi? Keling, to‘rt nafar ayolga uylanish masalasidan boshlaylik. Eng asosiy tushunishimiz kerak bo‘lgan narsa shuki, bu buyruq emas.
Aslida, bu cheklovdir. Islom paydo bo‘lgan jamiyatda ko‘pxotinlik avj olgan va bu ko‘plab muammolarning manbai edi. Islom kelganida, uni bittadan to‘rttagacha oshirmadi. Aksincha, 8 ta 9 tadan 4 tagacha kamaytirdi va unga chegaralar qo‘ydi. Qur'on umumbashariy bo‘lgani uchun, u barcha davrlar va barcha jamiyatlarga mos tusha oladigan tizim yaratishi kerak edi. Har bir davrda yuzaga keladigan turli sharoitlar uchun amaliy yechimlarni taklif qilishi kerak edi. Masalan, urush paytida, katta talofatlar bo‘lganda, aholi orasida erkaklar soni kamayadi, ayollar emas. Birinchi va Ikkinchi Jahon urushlarida millionlab erkaklar hayotdan ko‘z yumdi.
Natijada, millionlab bevalar va yetim bolalar qoldi va barchasi g‘amxo‘rlik va yordamga muhtoj edi. Bunday vaziyatlarda bu odamlarni ham himoya qilish, ham mamlakat aholisining o‘sishini ta'minlash zarur bo‘ladi. Shuning uchun, bunday sharoitlarda, erkakning birdan ortiq ayolga uylanishi zarur bo‘lib qoladi. Yana bir haqiqatni ham hisobga olishimiz kerak. Ko‘pxotinlik odatiy hol bo‘lgan jamiyatlar haqida o‘ylang. Agar bu tizimni juda qiyin deb hisoblashsa, Islomga kirishdan tortinadilar, ammo abadiy hayotlari shunga bog‘liq. Demak, albatta, bu odamlar Islomdan uzoqlashmasligi uchun shunday ruxsat bo‘lishi kerak. Unutmang, bu din faqat 21-asr uchun nozil qilinmagan.
U 14 asr davomida har bir madaniyatga mansub odamlarga va oxir zamongacha yetib keladiganlarga yuborilgan. Hamda, ko‘pxotinlik bugungi kunda ham butun dunyoda mavjud. Faqat bundan to‘liq xabardor emasmiz. 2022-yilda Amerikaning taniqli Umumiy Ijtimoiy Tadqiqot (UIT) loyihasi xiyonat darajasi bo‘yicha tadqiqot o‘tkazdi. Natijalar esa hayratlanarli. Tadqiqotga ko‘ra, uylanganlarning 20 foizi xiyonat qilgani aniqlangan. Boshqacha aytganda, ko‘p xotinlilik aslida mavjud, faqat noqonuniy tarzda. Shuning uchun, yashirin va nopok munosabatlar o‘rniga, Islom oila qurishning ochiq va qonun doirasidagi yo‘lini taklif qiladi.
Yashirin munosabatlar eshigini yopadi, vafosizlik oqibatida yuzaga keladigan axloqiy inqirozning oldini olishga yordam beradi. Albatta, bu beparvolik bilan foydalanadigan ruxsat emas. Jiddiy qoidalar mavjud. Barcha xotinlarga adolatli munosabatda bo‘lish kerak. G‘amxo‘rlik va e'tibordan tortib, moliyaviy ehtiyojlarini qondirishgacha, to‘liq adolat bo‘lishi kerak. Lekin, quyidagi oyat bilan Islom aslida yakka nikohni ta'kidlaydi. "Agar adolat qila olmaslikdan qo‘rqsangiz, bittani oling." Boshqa bir oyatda buning naqadar qiyinligini ta'kidlaydi. "Agar rosa harakat qilsangiz ham, xotinlar o'rtasida adolatli bo'la olmassizlar." Bu haqida hatto hadisda dahshatli ogohlantirish ham bor.
Payg‘ambar Muhammad alayhissalom shunday deganlar: "Bir erkakning ikki xotini bo‘lib, ulardan biriga moyil bo‘lsa, qiyomat kunida bir tomoni osilgan holda tiriladi," ya'ni bir tomoni falaj bo‘lib tiriladi. Bu qanchalik jiddiy mas'uliyat ko'ryapsizmi? Bu boshqa insonga nohaqlik qilish xavfi haqiqatan mavjudligini anglatadi. Shuning uchun bu juda nozik masala. Bu nozik chiziqni ehtiyotsizlik bilan kesib o'tolmaysiz. Bundan tashqari, ayol nikoh shartnomasiga shart qo‘yish huquqiga ega. Agar u "Mendan boshqa ayolga uylanmaysiz" desa, erkak ikkinchisiga uylana olmaydi. Bu juda oddiy. Boshqa tomondan, ayol ham ikki yoki uchinchi bo‘lishni tanlash ixtiyoriga ega. Hech kim majburlay olmaydi.
Islomga ko‘ra, uni har qanday holatda ham majburlab bo'lmaydi. Oxir-oqibat bu ayolning rozi bo‘lishiga va erkakning adolatni saqlay olishiga bog‘liq. Hamma tomonlar rozi bo‘lganda, hech kim e'tiroz bildirishga haqqi yo'q. Yodda tuting, buni ruxsat deb atadik. Urush davri kabi kamyob yoki istisno holatlar bo‘lishi mumkin, ular sodir bo‘lgan va yana bo‘lishi mumkin. Boshqa misollar ham keltira olamiz, va barchasi bunday ruxsatning nega doim mavjud bo‘lishi muhimligini ko‘rsatadi. Bu imkoniyat bo‘lishiga qaramay, haqiqiy hayotda bugungi musulmonlar orasida kamdan-kam uchraydi. Bundan tashqari, boshqa dinlarga qarasak, ko‘pxotinlik Islomga xos emasligini ko‘ramiz.
Masalan, nasroniylikda 2,3 milliardga yaqin izdosh bor, ammo Eski yoki Yangi Ahdda ko‘pxotinlikni taqiqlovchi bitta ham oyat yo'q. Aslida, Eski Ahd payg'ambarlari, masalan, Ibrohim, Muso va Dovud payg'ambarlarda ham shunga o‘xshash misollar bor. Islomni shuni deb tanqid qilayotgan nasroniylar bilishi kerakki, Eski Ahdga ko‘ra Sulaymon payg‘ambarning 700 ta xotini bo‘lgan. Xuddi shunday, hindulikka qarasak, unga 1,1 milliard kishi ergashadi, lekin unda ham ko‘pxotinlikni taqiqlovchi qoida yo‘q. Darhaqiqat, bu dinda ham bunga oid ko‘plab misollar bor. Buni boshqa jamiyat va madaniyatlarda ham keng tarqalganini ko‘rishimiz mumkin.
Shunday qilib, dunyo aholisining yarmidan ko‘pi qabul qilgan amaliyot Islomni tanqid qilish uchun asos bo‘lolmaydi. Qisqasi, ba’zi bir hukmlar odatlangan turmush tarzimizdan farq qilsa, bu noto'g'ri degani emas. Endi eng qiyin savolga keldik: "Niso" surasining 34-oyati. Qur'on erkaklarga ayollarni urishni buyuradimi? Endi, xotinlariga hech qachon qo‘l ko‘tarmagan va qalblarini sindiradigan birorta so‘z aytmagan insonni tasavvur qiling. Hazillashardilar, har bir imkoniyatda mehr ko‘rsatardi va butun dunyoga namuna bo‘la oldi. Bu inson, ya’ni payg'ambar Muhammad alayhissalom aytganlar: “Eng yaxshilaringiz xotiniga eng yaxshi munosabatda bo‘lganlaringizdir”.
Oldingi qismda Islomning ayollarga bergan qadrini ko‘rdik. Xo'sh, ushbu inson yetkazgan xabar, ya’ni Qur'on, rostdan ham erkaklarni ayollarni urishga undashi mumkinmi? Payg'ambar Muhammad alayhissalom "yuradigan Qur'on" deb ta’riflanganlar. Hayotlari davomida bir marta ham bunday ish qilmaganlar. Demak, ba’zi nozik tafsilotlar tushib qolgan bo‘lishi kerak. Endi oyatga diqqat bilan qaraylik. U shunday boshlanadi: “Erkaklar ayollarning boshlig‘i va himoyachisidir”. Qarang, boshidanoq erning roli o‘z xotinini himoya qilish deb belgilangan. Ta'rifiga asoslansak, himoya qiluvchi zarar yetkazmaydi. Aksincha, u boshqa odamga zarar yetmasligini ta’minlaydi.
Shunday qilib, oyatning birinchi qismidanoq bu masala dastlab o‘ylaganimizdan bir oz farqli ekanini ko‘rishimiz mumkin. Bu hukm barcha ayollarga tegishli emas. U ma’lum bir tor guruhga tegishli. Bu yerda "Bosh ko'tarish" so‘zi ishlatilgan. Arab tilida bu harakatning nomi. Buni qiladigan ayollar "bosh ko'targanlar" deb ataladi. Xo‘sh, bu nima degani? Bu so‘z qanday ma’no beradi? Oyatda ikki xil turdagi ayollar tilga olinadi: "Soliha" va "Nosho‘z". Oyat soliha ayollarni shunday ta’riflaydi: "Soliha ayollar- itoatkor va Allohning hifzu himoyasi bo'yicha g'oyib (er)larining muhofazasini qiluvchidirlar". Ya’ni, erlari yo‘qligida bunday ayollar o‘z nomuslarini saqlaydilar.
Bundan shuni tushunishimiz mumkinki, bosh ko'taradiganlar bu sifatlarga teskari xususiyatlarga ega. Qisqasi, bu yerda oddiy holat haqida gap ketmayapti. Oilaning sha’ni xavf ostida. Ayol boshqa erkaklarning e’tiborini jalb qila boshlaydi, chiroyli ko‘rinishga harakat qiladi. Nomahram erkaklar bilan gaplashadi. Islom chegaralariga ko‘ra, ular bilan muloqotda bo‘lmasligi kerak. Eri ma’qullamagan erkaklar bilan suhbatlashadi. Uyat va shaxsiy hayotni himoya qiladigan chegaralarni buzadi, masofa saqlashi kerak bo‘lganlar bilan beparvolik bilan munosabatda bo‘ladi. Uyda ziddiyatlik yuzaga keladi. Eri oldida o‘jar va hurmatsiz bo‘lib qoladi, turmushda doimiy nizo keltirib chiqaradi.
Shunday qilib, oyatda "oralari buzilishidan qo‘rqsangiz" deyilganda, bu tobora yomonlashib borayotgan vaziyatga ishora qiladi. Bir martalik janjal emas, balki chuqur va davomli muammoga ishoradir. Endi bir lahza orqaga, tarixga qaytaylik. Er o‘z xotinining shunday xatti-harakatini ko‘rsa nima qilardi? Shafqatsizlarcha urishi mumkin edi va hech narsa uni to‘xtata olmasdi. Hozir ham bunday holatlar hatto qotillikka olib kelishini ko‘rmayapmizmi? Ammo oyat boshqacha yondashuvni beradi. Birinchi qadam so‘z bilan ogohlantirish. Ikkinchi, uni yotoqda yolg'iz qoldirish.
Bu qadamlarda bir qarashda payqamasligimiz mumkin bo‘lgan go‘zal nozikliklar bor, ammo avval oxirgi chora bo'lgan "urish" so‘zini ko‘rib chiqaylik. Bu shafqatsizlarcha urish degani emas. Buning aniq chegaralari bor. Masalan, yuzga urish qat’iyan man etiladi. Shuningdek, tanada iz qoldiradigan yoki jarohat yetkazadigan darajada urolmaydi. Demak, gap shunchaki cheklangan urish haqida ketmoqda. Ba’zida kimnidir yelkalaridan silkib: "O‘zingga kel!" deb, qilayotgan ishini tushunishiga majbur qilasiz. Bu ham shunga bir misol. Chunki bu yerda asosiy maqsad oila birligini himoya qilish, aniq xato qilayotgan odamni davom etishdan to‘xtatish va buni birovga zulm qilmasdan amalga oshirish.
Demak, buni ramziy harakat deb hisoblash mumkin. Bu yerda tanaga emas, ruhga zarba beriladi. To‘rtta xotinga uylanish masalasiga kelsak, Qur'on sonini birdan to‘rtga oshirmagan, dedik. Aksincha, 8-9 tadan 4 taga qisqartirgan. Bu yerda ham xuddi shunday. Qur'on urishni rag‘batlantirmaydi yoki buyurmaydi. Aslida, urishga tayyor bo‘lgan erni cheklaydi. O‘ylab ko‘ring. Xotinini urgan bir kishi shunday deydimi? "Urmoqchi emasdim, lekin oyat meni majbur qildi?" Yo‘q, albatta. U to‘satdan g‘azablanib shunday qildi. Bu paytda uning xayoliga din ham kelmaydi. Demak, oyatning maqsadi nazoratsiz zo‘ravonlikka o‘tadigan erni chegaralashdir.
Oyat unga shunday deydi: "Yo‘q, uni xohlaganingcha ura olmaysan. Avval bu ikki qadamga amal qilishing kerak." Bu qaysi qadamlar edi? Og‘zaki ogohlantirish va keyin yotoqni ajratish. Og‘zaki ogohlantirish qadami nazoratsiz zo‘ravonlikning oldini oladi. Chunki birozdan keyin erkakning his-tuyg‘ulari tinchlanadi. G‘azabi o‘sha paytdagi kabi kuchli bo‘lmaydi. Endi, boya aytganimdek, qadamlardagi nozikliklar haqida gaplashaylik. Qur’onda birinchi qadam, ya’ni ogohlantirish uchun tanlangan so‘z juda qiziq. Faʿiẓūhunna. Bu fe'lning o‘zagi "waʿaẓa", "mehr va shafqat bilan nasihat qilish", "tinglovchining qalbiga ta’sir qiladigan maslahat berish" degani. Demak, bu baqirish emas.
Yomon so‘zlarni aytish emas, masalan, "Bas, endi chiday olmayman. To‘xtat shuni." Bu boshqa odamni yumshatadigan, aqliga va qalbiga ta’sir qiladigan tarzda tuzatishga urinishdir. Bu buzish yoki xafa qilish emas, balki tuzatish va davolashdir. Aytaylik, er buni uzoq vaqt davomida eng maqbul tarzda qildi. Bu ham yordam bermasa, ikkinchi qadam boshlanadi: Yotoqni ajratish. Endi sizga boshqa qiziq bir noziklikni aytaman. Oyat "alohida yotoqlarda uxlanglar" demaydi. Shunday deydi: "ularni yotoqlarida yolg‘iz qoldirmanglar" degani. Qisqasi, er divanga borib yotishi kerak. Bu harakati xotiniga shunday ma'noni bildiradi: "Hozir xatti-harakating tufayli yoningda bo‘lishni istamayman.
Boshqa joyda uxlaganim ma’qul, lekin o‘zingni qulay his qilishingni xohlayman. Yotoqda qolaver." Hurmatning yana bir belgisini ko‘rsatib, haqiqiy erkak kabi xonadan chiqib ketadi. Aytgancha, biz oddiy ayol haqida emas, aniq noto‘g‘ri yo‘lda bo‘lgan ayol haqida gapiryapmiz. Oyatda aytilgan qadamlarning maqsadi esa bu xatti-harakatlarni davom ettirishdan ohista ogohlantirishdir. Xo‘sh, endi nima bo‘ladi? Aslida, hammasi shu yerdan boshlanadi. Qizlar buning og‘irligini to‘liq tushunmasligi mumkin, lekin turmush qurgan va eriga hissiy bog'langan ayol uchun bu juda og‘ir kechadi. Bu juda og'ir holat. Turmushga chiqmagan opa-singillar buni turmush qurganlardan so‘rab ko‘rishlari mumkin.
Iltimos so‘rang, "Agar eringiz besh kun alohida uxlashini aytsa, qanday munosabatda bo‘lardingiz? Nimani his qilardingiz? Ikki yoki uch kun alohida bo‘lish boshqa narsa, lekin bu 4-5 kunga yetganda, hech kim chidab turolmaydi va yechim topishni xohlaydi. Chunki bu kechalarda u bir soat o‘tmay uxlay olmaydi. Ichida cheksiz fikrlar va xavotirlar bilan kurash ketayotgan bo'ladi. E’tiborning yo‘qligi og‘ir botadi va o‘zini ayblashga sabab bo‘ladi. Shunda o‘z xatolari haqida o‘ylay boshlaydi. Nafaqat xotin, balki erga ham bu vaziyatni boshdan kechirish yoqmaydi. Albatta, agar kechasi alohida uxlasalar, kunduzgi munosabatlari a’lo darajada bo‘ladi deyolmaymiz-ku, shundaymi?
Oxir-oqibat, o‘sha kechalarning birida, ulardan biri o'rnidan turib, juftining oldiga boradi, va masalalarni hal qilishni xohlaydi. O‘ylaymanki, 600-yillarda nozil bo‘lganiga qaramay, Qur’on o‘ziga xos turmush terapiyasini taqdim etgan. Bu hayratlanarli emasmi? Endi, hatto bu ham bosh ko'taradigan ayolning xulqini o‘zgartirmadi, hammasi avvalgidek davom etdi, deylik. Unda bu nikoh katta xavf ostida deb o‘ylamaysizmi? Shu nuqtada, Qur’on oxirgi qadam, oxirgi chora haqida gapiradi. Yuqorida aytganimizdek, Muhammad alayhissalom Qur’on bilan yashashning eng yaxshi namunasidirlar. Hech qachon xotinlariga qo‘l ko‘tarmaganlar. Uradiganlarni esa ko‘p marta ogohlantirganlar.
O‘ylaymanki, masala endi yaxshiroq tushunarli bo'ldi. Endi oxirgi savolga o‘taylik. Nega Islomda ayollar merosning erkaklarga nisbatan yarmini oladi? Bu adolatsizlik emasmi? Oldingi videoga qaytaylik. Islomdan oldin ayollarning meros huquqi yo‘q edi, ammo Islom bu huquqni berdi. Aslida, hatto Buyuk Britaniya va AQShda ham, ayollarda bu huquq 1800-yillargacha yo'q edi. Xo'sh, nega Islomda ayollar merosning yarmini oladi? Chunki adolatga faqat shu yo‘l bilan erishiladi. Birinchisi, shuni tushunishimiz kerak. Tenglik va adolat bir xil narsa emas. Haqiqiy adolat – bu mas’uliyatlarga qarab ulush berish. Oldingi qismda aytganimizdek, oilaning moddiy yuki erning zimmasida, esladingizmi?
Xotinda bunday majburiyat yo‘q. Ayol balog‘atga yetsa ham, turmushga chiqqunicha uning tirikchiligi uchun otasi mas’ul. Turmushga chiqqach, bu mas’uliyatni eri oladi, va u uy xarajatlariga hissa qo‘shishga mutlaqo majbur emas. Bundan tashqari, nikoh shartnomasidagi pul miqdori bo'lgan mahrni oladi, va uni uy-ro‘zg‘orga sarflashi ham shart emas. Keksayganda uni ta’minlash o‘g‘lining majburiyatiga aylanadi, hatto u o‘g‘lining merosidan bir qismiga ham haqli bo‘ladi. Endi o‘ylab ko‘ring. Nikoh davrida oilani erkaklar ta’minlashi shart. Ko‘p hollarda, xotin ta’minlanadi. Tarix davomida, hatto Qur’onning bu oyatlari kelishidan oldin ham, moddiy yuk doimo erkaklar zimmasida bo‘lgan.
Islomga ko‘ra, meros quyidagicha taqsimlanishi kerak. Aytaylik, bir ota vafot etib, o‘g‘li va qizi qoldi. Bu yerda o‘g‘il qizdan ikki barobar ko‘p meros oladi, chunki merosining katta qismi u ta’minlashi shart bo‘lganlarga sarflanadi. Qiz olganiga solishtirsak, qolgan qism bir xil yoki hatto kamroq bo‘lishi mumkin. Demak, aslida ayol yarmini olmaydi. Aksincha, erkak o‘z mas’uliyatlari tufayli ikki barobar oladi. Yoki bu jihatdan qaraylik. O‘sha opa yoki singil merosdagi o‘z ulushini oladi, lekin uni uy-ro‘zg‘orga sarflashga majbur emas. Uning eri bunga ma'sul. Shunday qilib, uzoq muddatda erining mol-mulki uning manfaati uchun sarflanadi.
Agar merosini erining ta'minoti bilan birlashtirsak, u akasiga o'xshash yoki undan ham yaxshiroq holatda bo‘ladi. Chunki aka o‘z mol-mulkini uy-ro‘zg‘orga sarflaydi. Bundan tashqari, agar eri meros olsa, u ham undan foyda ko‘radi. Shunday ekan, aytganimizdek, tenglik adolatni anglatmaydi. Adolat har kim o'z mas'uliyatiga qarab munosibini olishini anglatadi. Islom esa aynan shuni qiladi. Ushbu videoda muhokama qilganlarimiz va oldingi videodalarga qarab, Islom erkaklarni ayollardan ustun qo‘ymaganini va ayollar qadrini pasaytirmaganini ko‘rishimiz mumkin. Birinchi videoni ko‘rgan bo‘lsangiz, hozir aytmoqchi bo‘lganlarimni yaxshiroq tushunasiz.
Oldin aytilgan statistikani eslaysizmi, AQShda Islomni qabul qilgan besh kishidan to'rttasi ayol edi. Bugun minglab xotin-qizlar targ‘ibot-tashviqotdan o‘tib, o‘zlari izlanish olib borib, haqiqatni topmoqdalar. Tinchlik, xavfsizlik va adolat topadigan dinga yuzlanmoqdalar. Chunki ular uchun Islom shunchaki din emas, bu uy. Islomni qabul qilganlarida, mashhur irlandiyalik Shinéad O'konnor singari his qilishadi: "Uyga qaytdim". Biz insonmiz, bizda aql bor, savol beramiz, fikrlaymiz. Xo‘sh, har qanday noto‘g‘ri qarashlardan xoli bo‘lib, erkak va ayol o‘rtasida eng adolatli muvozanatni kim o‘rnata oladi? Biz insonlarmi, yoki bizni yaratgan Zotmi?
Yuz yillardan beri sinovdan o‘tkazilgan va doimo barbod bo‘lgan tizimlarmi yoki abadiy va mukammal Yaratuvchi belgilagan qonunlarmi?
Aslida, bu cheklovdir. Islom paydo bo‘lgan jamiyatda ko‘pxotinlik avj olgan va bu ko‘plab muammolarning manbai edi. Islom kelganida, uni bittadan to‘rttagacha oshirmadi. Aksincha, 8 ta 9 tadan 4 tagacha kamaytirdi va unga chegaralar qo‘ydi. Qur'on umumbashariy bo‘lgani uchun, u barcha davrlar va barcha jamiyatlarga mos tusha oladigan tizim yaratishi kerak edi. Har bir davrda yuzaga keladigan turli sharoitlar uchun amaliy yechimlarni taklif qilishi kerak edi. Masalan, urush paytida, katta talofatlar bo‘lganda, aholi orasida erkaklar soni kamayadi, ayollar emas. Birinchi va Ikkinchi Jahon urushlarida millionlab erkaklar hayotdan ko‘z yumdi.
Natijada, millionlab bevalar va yetim bolalar qoldi va barchasi g‘amxo‘rlik va yordamga muhtoj edi. Bunday vaziyatlarda bu odamlarni ham himoya qilish, ham mamlakat aholisining o‘sishini ta'minlash zarur bo‘ladi. Shuning uchun, bunday sharoitlarda, erkakning birdan ortiq ayolga uylanishi zarur bo‘lib qoladi. Yana bir haqiqatni ham hisobga olishimiz kerak. Ko‘pxotinlik odatiy hol bo‘lgan jamiyatlar haqida o‘ylang. Agar bu tizimni juda qiyin deb hisoblashsa, Islomga kirishdan tortinadilar, ammo abadiy hayotlari shunga bog‘liq. Demak, albatta, bu odamlar Islomdan uzoqlashmasligi uchun shunday ruxsat bo‘lishi kerak. Unutmang, bu din faqat 21-asr uchun nozil qilinmagan.
U 14 asr davomida har bir madaniyatga mansub odamlarga va oxir zamongacha yetib keladiganlarga yuborilgan. Hamda, ko‘pxotinlik bugungi kunda ham butun dunyoda mavjud. Faqat bundan to‘liq xabardor emasmiz. 2022-yilda Amerikaning taniqli Umumiy Ijtimoiy Tadqiqot (UIT) loyihasi xiyonat darajasi bo‘yicha tadqiqot o‘tkazdi. Natijalar esa hayratlanarli. Tadqiqotga ko‘ra, uylanganlarning 20 foizi xiyonat qilgani aniqlangan. Boshqacha aytganda, ko‘p xotinlilik aslida mavjud, faqat noqonuniy tarzda. Shuning uchun, yashirin va nopok munosabatlar o‘rniga, Islom oila qurishning ochiq va qonun doirasidagi yo‘lini taklif qiladi.
Yashirin munosabatlar eshigini yopadi, vafosizlik oqibatida yuzaga keladigan axloqiy inqirozning oldini olishga yordam beradi. Albatta, bu beparvolik bilan foydalanadigan ruxsat emas. Jiddiy qoidalar mavjud. Barcha xotinlarga adolatli munosabatda bo‘lish kerak. G‘amxo‘rlik va e'tibordan tortib, moliyaviy ehtiyojlarini qondirishgacha, to‘liq adolat bo‘lishi kerak. Lekin, quyidagi oyat bilan Islom aslida yakka nikohni ta'kidlaydi. "Agar adolat qila olmaslikdan qo‘rqsangiz, bittani oling." Boshqa bir oyatda buning naqadar qiyinligini ta'kidlaydi. "Agar rosa harakat qilsangiz ham, xotinlar o'rtasida adolatli bo'la olmassizlar." Bu haqida hatto hadisda dahshatli ogohlantirish ham bor.
Payg‘ambar Muhammad alayhissalom shunday deganlar: "Bir erkakning ikki xotini bo‘lib, ulardan biriga moyil bo‘lsa, qiyomat kunida bir tomoni osilgan holda tiriladi," ya'ni bir tomoni falaj bo‘lib tiriladi. Bu qanchalik jiddiy mas'uliyat ko'ryapsizmi? Bu boshqa insonga nohaqlik qilish xavfi haqiqatan mavjudligini anglatadi. Shuning uchun bu juda nozik masala. Bu nozik chiziqni ehtiyotsizlik bilan kesib o'tolmaysiz. Bundan tashqari, ayol nikoh shartnomasiga shart qo‘yish huquqiga ega. Agar u "Mendan boshqa ayolga uylanmaysiz" desa, erkak ikkinchisiga uylana olmaydi. Bu juda oddiy. Boshqa tomondan, ayol ham ikki yoki uchinchi bo‘lishni tanlash ixtiyoriga ega. Hech kim majburlay olmaydi.
Islomga ko‘ra, uni har qanday holatda ham majburlab bo'lmaydi. Oxir-oqibat bu ayolning rozi bo‘lishiga va erkakning adolatni saqlay olishiga bog‘liq. Hamma tomonlar rozi bo‘lganda, hech kim e'tiroz bildirishga haqqi yo'q. Yodda tuting, buni ruxsat deb atadik. Urush davri kabi kamyob yoki istisno holatlar bo‘lishi mumkin, ular sodir bo‘lgan va yana bo‘lishi mumkin. Boshqa misollar ham keltira olamiz, va barchasi bunday ruxsatning nega doim mavjud bo‘lishi muhimligini ko‘rsatadi. Bu imkoniyat bo‘lishiga qaramay, haqiqiy hayotda bugungi musulmonlar orasida kamdan-kam uchraydi. Bundan tashqari, boshqa dinlarga qarasak, ko‘pxotinlik Islomga xos emasligini ko‘ramiz.
Masalan, nasroniylikda 2,3 milliardga yaqin izdosh bor, ammo Eski yoki Yangi Ahdda ko‘pxotinlikni taqiqlovchi bitta ham oyat yo'q. Aslida, Eski Ahd payg'ambarlari, masalan, Ibrohim, Muso va Dovud payg'ambarlarda ham shunga o‘xshash misollar bor. Islomni shuni deb tanqid qilayotgan nasroniylar bilishi kerakki, Eski Ahdga ko‘ra Sulaymon payg‘ambarning 700 ta xotini bo‘lgan. Xuddi shunday, hindulikka qarasak, unga 1,1 milliard kishi ergashadi, lekin unda ham ko‘pxotinlikni taqiqlovchi qoida yo‘q. Darhaqiqat, bu dinda ham bunga oid ko‘plab misollar bor. Buni boshqa jamiyat va madaniyatlarda ham keng tarqalganini ko‘rishimiz mumkin.
Shunday qilib, dunyo aholisining yarmidan ko‘pi qabul qilgan amaliyot Islomni tanqid qilish uchun asos bo‘lolmaydi. Qisqasi, ba’zi bir hukmlar odatlangan turmush tarzimizdan farq qilsa, bu noto'g'ri degani emas. Endi eng qiyin savolga keldik: "Niso" surasining 34-oyati. Qur'on erkaklarga ayollarni urishni buyuradimi? Endi, xotinlariga hech qachon qo‘l ko‘tarmagan va qalblarini sindiradigan birorta so‘z aytmagan insonni tasavvur qiling. Hazillashardilar, har bir imkoniyatda mehr ko‘rsatardi va butun dunyoga namuna bo‘la oldi. Bu inson, ya’ni payg'ambar Muhammad alayhissalom aytganlar: “Eng yaxshilaringiz xotiniga eng yaxshi munosabatda bo‘lganlaringizdir”.
Oldingi qismda Islomning ayollarga bergan qadrini ko‘rdik. Xo'sh, ushbu inson yetkazgan xabar, ya’ni Qur'on, rostdan ham erkaklarni ayollarni urishga undashi mumkinmi? Payg'ambar Muhammad alayhissalom "yuradigan Qur'on" deb ta’riflanganlar. Hayotlari davomida bir marta ham bunday ish qilmaganlar. Demak, ba’zi nozik tafsilotlar tushib qolgan bo‘lishi kerak. Endi oyatga diqqat bilan qaraylik. U shunday boshlanadi: “Erkaklar ayollarning boshlig‘i va himoyachisidir”. Qarang, boshidanoq erning roli o‘z xotinini himoya qilish deb belgilangan. Ta'rifiga asoslansak, himoya qiluvchi zarar yetkazmaydi. Aksincha, u boshqa odamga zarar yetmasligini ta’minlaydi.
Shunday qilib, oyatning birinchi qismidanoq bu masala dastlab o‘ylaganimizdan bir oz farqli ekanini ko‘rishimiz mumkin. Bu hukm barcha ayollarga tegishli emas. U ma’lum bir tor guruhga tegishli. Bu yerda "Bosh ko'tarish" so‘zi ishlatilgan. Arab tilida bu harakatning nomi. Buni qiladigan ayollar "bosh ko'targanlar" deb ataladi. Xo‘sh, bu nima degani? Bu so‘z qanday ma’no beradi? Oyatda ikki xil turdagi ayollar tilga olinadi: "Soliha" va "Nosho‘z". Oyat soliha ayollarni shunday ta’riflaydi: "Soliha ayollar- itoatkor va Allohning hifzu himoyasi bo'yicha g'oyib (er)larining muhofazasini qiluvchidirlar". Ya’ni, erlari yo‘qligida bunday ayollar o‘z nomuslarini saqlaydilar.
Bundan shuni tushunishimiz mumkinki, bosh ko'taradiganlar bu sifatlarga teskari xususiyatlarga ega. Qisqasi, bu yerda oddiy holat haqida gap ketmayapti. Oilaning sha’ni xavf ostida. Ayol boshqa erkaklarning e’tiborini jalb qila boshlaydi, chiroyli ko‘rinishga harakat qiladi. Nomahram erkaklar bilan gaplashadi. Islom chegaralariga ko‘ra, ular bilan muloqotda bo‘lmasligi kerak. Eri ma’qullamagan erkaklar bilan suhbatlashadi. Uyat va shaxsiy hayotni himoya qiladigan chegaralarni buzadi, masofa saqlashi kerak bo‘lganlar bilan beparvolik bilan munosabatda bo‘ladi. Uyda ziddiyatlik yuzaga keladi. Eri oldida o‘jar va hurmatsiz bo‘lib qoladi, turmushda doimiy nizo keltirib chiqaradi.
Shunday qilib, oyatda "oralari buzilishidan qo‘rqsangiz" deyilganda, bu tobora yomonlashib borayotgan vaziyatga ishora qiladi. Bir martalik janjal emas, balki chuqur va davomli muammoga ishoradir. Endi bir lahza orqaga, tarixga qaytaylik. Er o‘z xotinining shunday xatti-harakatini ko‘rsa nima qilardi? Shafqatsizlarcha urishi mumkin edi va hech narsa uni to‘xtata olmasdi. Hozir ham bunday holatlar hatto qotillikka olib kelishini ko‘rmayapmizmi? Ammo oyat boshqacha yondashuvni beradi. Birinchi qadam so‘z bilan ogohlantirish. Ikkinchi, uni yotoqda yolg'iz qoldirish.
Bu qadamlarda bir qarashda payqamasligimiz mumkin bo‘lgan go‘zal nozikliklar bor, ammo avval oxirgi chora bo'lgan "urish" so‘zini ko‘rib chiqaylik. Bu shafqatsizlarcha urish degani emas. Buning aniq chegaralari bor. Masalan, yuzga urish qat’iyan man etiladi. Shuningdek, tanada iz qoldiradigan yoki jarohat yetkazadigan darajada urolmaydi. Demak, gap shunchaki cheklangan urish haqida ketmoqda. Ba’zida kimnidir yelkalaridan silkib: "O‘zingga kel!" deb, qilayotgan ishini tushunishiga majbur qilasiz. Bu ham shunga bir misol. Chunki bu yerda asosiy maqsad oila birligini himoya qilish, aniq xato qilayotgan odamni davom etishdan to‘xtatish va buni birovga zulm qilmasdan amalga oshirish.
Demak, buni ramziy harakat deb hisoblash mumkin. Bu yerda tanaga emas, ruhga zarba beriladi. To‘rtta xotinga uylanish masalasiga kelsak, Qur'on sonini birdan to‘rtga oshirmagan, dedik. Aksincha, 8-9 tadan 4 taga qisqartirgan. Bu yerda ham xuddi shunday. Qur'on urishni rag‘batlantirmaydi yoki buyurmaydi. Aslida, urishga tayyor bo‘lgan erni cheklaydi. O‘ylab ko‘ring. Xotinini urgan bir kishi shunday deydimi? "Urmoqchi emasdim, lekin oyat meni majbur qildi?" Yo‘q, albatta. U to‘satdan g‘azablanib shunday qildi. Bu paytda uning xayoliga din ham kelmaydi. Demak, oyatning maqsadi nazoratsiz zo‘ravonlikka o‘tadigan erni chegaralashdir.
Oyat unga shunday deydi: "Yo‘q, uni xohlaganingcha ura olmaysan. Avval bu ikki qadamga amal qilishing kerak." Bu qaysi qadamlar edi? Og‘zaki ogohlantirish va keyin yotoqni ajratish. Og‘zaki ogohlantirish qadami nazoratsiz zo‘ravonlikning oldini oladi. Chunki birozdan keyin erkakning his-tuyg‘ulari tinchlanadi. G‘azabi o‘sha paytdagi kabi kuchli bo‘lmaydi. Endi, boya aytganimdek, qadamlardagi nozikliklar haqida gaplashaylik. Qur’onda birinchi qadam, ya’ni ogohlantirish uchun tanlangan so‘z juda qiziq. Faʿiẓūhunna. Bu fe'lning o‘zagi "waʿaẓa", "mehr va shafqat bilan nasihat qilish", "tinglovchining qalbiga ta’sir qiladigan maslahat berish" degani. Demak, bu baqirish emas.
Yomon so‘zlarni aytish emas, masalan, "Bas, endi chiday olmayman. To‘xtat shuni." Bu boshqa odamni yumshatadigan, aqliga va qalbiga ta’sir qiladigan tarzda tuzatishga urinishdir. Bu buzish yoki xafa qilish emas, balki tuzatish va davolashdir. Aytaylik, er buni uzoq vaqt davomida eng maqbul tarzda qildi. Bu ham yordam bermasa, ikkinchi qadam boshlanadi: Yotoqni ajratish. Endi sizga boshqa qiziq bir noziklikni aytaman. Oyat "alohida yotoqlarda uxlanglar" demaydi. Shunday deydi: "ularni yotoqlarida yolg‘iz qoldirmanglar" degani. Qisqasi, er divanga borib yotishi kerak. Bu harakati xotiniga shunday ma'noni bildiradi: "Hozir xatti-harakating tufayli yoningda bo‘lishni istamayman.
Boshqa joyda uxlaganim ma’qul, lekin o‘zingni qulay his qilishingni xohlayman. Yotoqda qolaver." Hurmatning yana bir belgisini ko‘rsatib, haqiqiy erkak kabi xonadan chiqib ketadi. Aytgancha, biz oddiy ayol haqida emas, aniq noto‘g‘ri yo‘lda bo‘lgan ayol haqida gapiryapmiz. Oyatda aytilgan qadamlarning maqsadi esa bu xatti-harakatlarni davom ettirishdan ohista ogohlantirishdir. Xo‘sh, endi nima bo‘ladi? Aslida, hammasi shu yerdan boshlanadi. Qizlar buning og‘irligini to‘liq tushunmasligi mumkin, lekin turmush qurgan va eriga hissiy bog'langan ayol uchun bu juda og‘ir kechadi. Bu juda og'ir holat. Turmushga chiqmagan opa-singillar buni turmush qurganlardan so‘rab ko‘rishlari mumkin.
Iltimos so‘rang, "Agar eringiz besh kun alohida uxlashini aytsa, qanday munosabatda bo‘lardingiz? Nimani his qilardingiz? Ikki yoki uch kun alohida bo‘lish boshqa narsa, lekin bu 4-5 kunga yetganda, hech kim chidab turolmaydi va yechim topishni xohlaydi. Chunki bu kechalarda u bir soat o‘tmay uxlay olmaydi. Ichida cheksiz fikrlar va xavotirlar bilan kurash ketayotgan bo'ladi. E’tiborning yo‘qligi og‘ir botadi va o‘zini ayblashga sabab bo‘ladi. Shunda o‘z xatolari haqida o‘ylay boshlaydi. Nafaqat xotin, balki erga ham bu vaziyatni boshdan kechirish yoqmaydi. Albatta, agar kechasi alohida uxlasalar, kunduzgi munosabatlari a’lo darajada bo‘ladi deyolmaymiz-ku, shundaymi?
Oxir-oqibat, o‘sha kechalarning birida, ulardan biri o'rnidan turib, juftining oldiga boradi, va masalalarni hal qilishni xohlaydi. O‘ylaymanki, 600-yillarda nozil bo‘lganiga qaramay, Qur’on o‘ziga xos turmush terapiyasini taqdim etgan. Bu hayratlanarli emasmi? Endi, hatto bu ham bosh ko'taradigan ayolning xulqini o‘zgartirmadi, hammasi avvalgidek davom etdi, deylik. Unda bu nikoh katta xavf ostida deb o‘ylamaysizmi? Shu nuqtada, Qur’on oxirgi qadam, oxirgi chora haqida gapiradi. Yuqorida aytganimizdek, Muhammad alayhissalom Qur’on bilan yashashning eng yaxshi namunasidirlar. Hech qachon xotinlariga qo‘l ko‘tarmaganlar. Uradiganlarni esa ko‘p marta ogohlantirganlar.
O‘ylaymanki, masala endi yaxshiroq tushunarli bo'ldi. Endi oxirgi savolga o‘taylik. Nega Islomda ayollar merosning erkaklarga nisbatan yarmini oladi? Bu adolatsizlik emasmi? Oldingi videoga qaytaylik. Islomdan oldin ayollarning meros huquqi yo‘q edi, ammo Islom bu huquqni berdi. Aslida, hatto Buyuk Britaniya va AQShda ham, ayollarda bu huquq 1800-yillargacha yo'q edi. Xo'sh, nega Islomda ayollar merosning yarmini oladi? Chunki adolatga faqat shu yo‘l bilan erishiladi. Birinchisi, shuni tushunishimiz kerak. Tenglik va adolat bir xil narsa emas. Haqiqiy adolat – bu mas’uliyatlarga qarab ulush berish. Oldingi qismda aytganimizdek, oilaning moddiy yuki erning zimmasida, esladingizmi?
Xotinda bunday majburiyat yo‘q. Ayol balog‘atga yetsa ham, turmushga chiqqunicha uning tirikchiligi uchun otasi mas’ul. Turmushga chiqqach, bu mas’uliyatni eri oladi, va u uy xarajatlariga hissa qo‘shishga mutlaqo majbur emas. Bundan tashqari, nikoh shartnomasidagi pul miqdori bo'lgan mahrni oladi, va uni uy-ro‘zg‘orga sarflashi ham shart emas. Keksayganda uni ta’minlash o‘g‘lining majburiyatiga aylanadi, hatto u o‘g‘lining merosidan bir qismiga ham haqli bo‘ladi. Endi o‘ylab ko‘ring. Nikoh davrida oilani erkaklar ta’minlashi shart. Ko‘p hollarda, xotin ta’minlanadi. Tarix davomida, hatto Qur’onning bu oyatlari kelishidan oldin ham, moddiy yuk doimo erkaklar zimmasida bo‘lgan.
Islomga ko‘ra, meros quyidagicha taqsimlanishi kerak. Aytaylik, bir ota vafot etib, o‘g‘li va qizi qoldi. Bu yerda o‘g‘il qizdan ikki barobar ko‘p meros oladi, chunki merosining katta qismi u ta’minlashi shart bo‘lganlarga sarflanadi. Qiz olganiga solishtirsak, qolgan qism bir xil yoki hatto kamroq bo‘lishi mumkin. Demak, aslida ayol yarmini olmaydi. Aksincha, erkak o‘z mas’uliyatlari tufayli ikki barobar oladi. Yoki bu jihatdan qaraylik. O‘sha opa yoki singil merosdagi o‘z ulushini oladi, lekin uni uy-ro‘zg‘orga sarflashga majbur emas. Uning eri bunga ma'sul. Shunday qilib, uzoq muddatda erining mol-mulki uning manfaati uchun sarflanadi.
Agar merosini erining ta'minoti bilan birlashtirsak, u akasiga o'xshash yoki undan ham yaxshiroq holatda bo‘ladi. Chunki aka o‘z mol-mulkini uy-ro‘zg‘orga sarflaydi. Bundan tashqari, agar eri meros olsa, u ham undan foyda ko‘radi. Shunday ekan, aytganimizdek, tenglik adolatni anglatmaydi. Adolat har kim o'z mas'uliyatiga qarab munosibini olishini anglatadi. Islom esa aynan shuni qiladi. Ushbu videoda muhokama qilganlarimiz va oldingi videodalarga qarab, Islom erkaklarni ayollardan ustun qo‘ymaganini va ayollar qadrini pasaytirmaganini ko‘rishimiz mumkin. Birinchi videoni ko‘rgan bo‘lsangiz, hozir aytmoqchi bo‘lganlarimni yaxshiroq tushunasiz.
Oldin aytilgan statistikani eslaysizmi, AQShda Islomni qabul qilgan besh kishidan to'rttasi ayol edi. Bugun minglab xotin-qizlar targ‘ibot-tashviqotdan o‘tib, o‘zlari izlanish olib borib, haqiqatni topmoqdalar. Tinchlik, xavfsizlik va adolat topadigan dinga yuzlanmoqdalar. Chunki ular uchun Islom shunchaki din emas, bu uy. Islomni qabul qilganlarida, mashhur irlandiyalik Shinéad O'konnor singari his qilishadi: "Uyga qaytdim". Biz insonmiz, bizda aql bor, savol beramiz, fikrlaymiz. Xo‘sh, har qanday noto‘g‘ri qarashlardan xoli bo‘lib, erkak va ayol o‘rtasida eng adolatli muvozanatni kim o‘rnata oladi? Biz insonlarmi, yoki bizni yaratgan Zotmi?
Yuz yillardan beri sinovdan o‘tkazilgan va doimo barbod bo‘lgan tizimlarmi yoki abadiy va mukammal Yaratuvchi belgilagan qonunlarmi?