Injilni Aslida Kim Yozgan? Xristian Olimlari Buni tan Olishmoqda! - Unutilgan Iso | 2-Qism
Nashr sanasi
Qo'lingizda bir kitob turganini tasavvur qiling. 2 milliarddan ortiq inson o'z abadiy hayotini ishonib topshirgan kitob. Siz uni ochasiz va Matto, Mark, Luqo hamda Yuhanno ismlarini ko'rasiz. Ammo keyin hayratlanarli bir haqiqatni kashf etasiz. Ularning birortasi ham aslida o‘z nomlari berilgan shaxslar tomonidan yozilmagan. Bugun biz Injilshunos olimlar ochiq tan oladigan, biroq masihiylarga hech qachon aytilmaydigan bir haqiqatni ochamiz. Injillar mutlaqo anonimdir. Ular Isoni hech qachon ko'rmagan, u bilan hech qachon uchrashmagan mualliflar tomonidan, Va hatto Iso hech qachon gapirmagan tilda yozilgan. Koyne yunon tilida.
Agar sizga eng qadimgi Injil Isodan 40 yil o'tibgina yozilgan desam-chi? Boshqalari-chi? 50, 60, hatto 70 yil keyin. Xo'sh, bu kitoblar qanday paydo bo'lgan? Ularni aslida kim yozgan? Musulmon o‘laroq, biz Isoning sof ilohiy risolat olib kelganiga iymon keltiramiz. Ammo tarixiy dalillarga — muallifi noma'lum qo'lyozmalarga, bir necha o'n yillik uzilishga... va matndagi minglab tafovutlarga qarasangiz, inson qo'li bu ta'limotni o'zgartirib yuborgani ayon bo'ladi. Demak, maqsadimiz oddiy: Iso insoniyatga olib kelgan asl risolatni yuzaga chiqarish. Birinchi qismimizda biz cherkovning asosiy e'tiqodlarini ko'rib chiqqan edik: Uchlik, Xudoning inson qiyofasiga kirishi va xoch masalasi.
Bugun esa haqiqatni — Injillar aslida qanday yozilgani ortidagi haqiqatni fosh etamiz. Siz bilan bir necha kun turli mavzularda suhbatlashsam, va bor-yo'g'i bir yil o'tib, aytgan so'zlarimni o'zidek qaytarishingizni so'rasam, bu deyarli imkonsizdek tuyulmaydimi? Endi o'sha suhbatlarni 40, 50 yoki 60 yil o'tib aniq yozib olishingizni so'raganimni tasavvur qiling. Injillar borasida biz duch kelgan ulkan muammo aynan mana shudir. Injilshunos olimlarning aytishicha, eng birinchi Injil — Mark Injili Isodan taxminan 40 yil keyin yozilgan. Matto va Luqo Injillari kamida 50 yil keyin, Yuhanno Injili esa undan taxminan 60–70 yil o'tib yozilgan.
Shu o'rinda bir narsaga oydinlik kiritib olishimiz kerak. Injilning Isodan 40 yil keyin yozilgani — bugungi kunda qo'limizda o'sha asl matn bor degani emas. Qo'limizdagi eng birinchi jismoniy qo'lyozmani qidirganingizda, manzara butunlay boshqacha tus oladi. Har qanday Injildan bizga yetib kelgan eng qadimgi parcha — bu P52 bo'lib, Yuhanno Injilining kichik bir bo'lagi hisoblanadi va milodiy 125–175-yillarga, ya'ni Iso vafotidan taxminan bir asr yoki undan ko'proq vaqt keyingi davrga tegishli. Biroq bu parcha Yuhanno Injilining hatto 0,1 foizini ham o'z ichiga olmaydi. U bir nechta uzuq-yuluq satrlardan iborat.
Aslida, II va III asrlarga oid papiruslarimizning 90 foizi kichik bo'lakchalar bo'lib, plastik kartadan katta emas va ularda zo'rg'a bir necha oyat yozilgan xolos. Garchi P45 qo'lyozmasi barcha to'rtta Injilni o'z ichiga olgani uchun ko'p tilga olinsa-da, milodiy 250-yillarga oid ushbu manbaning asl 112 sahifasidan atigi 30 tasi saqlanib qolingan xolos. Dunyo Isodan so'ng to'rtta Injilning ilk to'liq qo'lyozmalari paydo bo'lishi uchun deyarli uch asr kutishiga to'g'ri keldi: bular Sinay kodeksi va Vatikan kodeksi bo'lib, odatda milodiy 325 va 350-yillarga oid deb hisoblanadi.
Qizig'i shundaki, ushbu to'liq qo'lyozmalar nihoyat jamlangan paytga kelib, biz birinchi qismda eslab o'tgan hal qiluvchi voqea — Nikeya kengashi allaqachon bo'lib o'tgan edi. “Biz ushbu kelishmovchilikni hal qilish va birlikka erishish uchun bu yerga keldik.” Shu nuqtada siz so'rashingiz mumkin: balki biz bu kitoblarni ilk cherkov otalari orqali kuzatishimiz mumkindir? Dastlabki 150 yil davomida ilk nasroniy arboblarining — Klement, Ignatiy, Polikarp va Jastin Marter kabilarning yozuvlarida, va hatto “Didaxe” kabi ilk matnlarda ham Injillardan juda kam iqtiboslar keltirilgan. Aslida, ularning barchasini qo'shganda ham hozirgi Injil matnlarining zo'rg'a 10 foizini qamrab oladi.
Ilgari, butun Yangi Ahdni deyarli faqatgina ilk cherkov otalarining yozuvlari asosida qaytadan yozib chiqish mumkin, degan da'vo ham bor edi. Ammo masihiy olimlarning o'zlari keyinchalik bu da'voni rad etib, uning yolg'on ekanini ko'rsatib berdilar. “To'rtta Injil, o'zingiz to'g'ri ta'kidlaganingizdek, anonimdir. Masalan, Matto Injilini olaylik — Yangi Ahddagi birinchi Injil, Yangi Ahdning ilk kitobi. Unda uni kim yozgani hech qayerda aytilmagan. Men suhbatlashadigan masihiylar bu borada men bilan kelishmaydilar. Shunda men: ‘Mayli, kutib turaman. Menga Injillarning birortasidan uni yozgan odamning ismi aytilgan biror parchani topib bering, deyman.
‘Ha, albatta bor, Yuhanno Injilida aytilgan,’ deyishadi. ‘Yaxshi, kutaman. Mana Injilingiz. Qayerda yozilganini menga ko'rsating deb kutaman. Ularga ikki daqiqa beraman, chunki boshqa ishlarim ham borda. Xuddi shaxmat o'yinidek bo'lgani uchun, oldindan bilamanki, ular qaytib kelib... mavzuni o'zgartirishadi. Ular mavzuni boshqa yoqqa burishadi, chunki Yuhanno Injilida uni yozgan shaxsning ismi aytilmagan. U yerda bunday gap yo'q. Ammo ular bor deb ishonishadi, chunki ularga shunday deb o'rgatilgan.” Yangi Ahddagi har bir Injilning boshida biz “Mattoga ko'ra Injil” yoki “Markka ko'ra Injil” kabi sarlavhalarni ko'ramiz. Nega shunday yozilgani haqida hech o'ylab ko'rganmisiz?
Haqiqat shuki, bu sarlavhalarni keyinchalik kim qo'shgan bo'lsa ham, ushbu matnlarni o'sha mashhur ismlarga nisbat berishni xohlagan. Agar bu insonlar haqiqiy mualliflar bo'lganida edi, qo'lyozmalarda “Mattoga ko'ra” deb yozilmasdi. Ularda shunchaki “Matto tomonidan yozilgan Injil” deyilgan bo'lardi. Agar ular o'zlari tasvirlagan voqealarning haqiqiy guvohlari bo'lganida, ishonch uyg'otish uchun matnga o'z ismlarini yozib qo'yardilar. Ammo ular bunday qilmadilar. Chunki ular hech qachon ko'pchilik o'ylagan insonlar ekanligini da'vo qilmaganlar. Mark va Luqo uchun bu tushunarli hol, chunki ular havoriy ham, voqealar guvohi ham emas edilar.
Ammo Isoning asl havoriylari deb hisoblanadigan Matto va Yuhanno-chi? Masalan, Matto 9:9 ni olaylik. Unda shunday deyiladi: “Iso u yerdan nariga o'tayotib, soliq yig'uvchining joyida o'tirgan Matto ismli bir odamni ko'rdi. Unga: ‘Ortimdan yur!’ dedi. Matto o'rnidan turib, Uning ortidan ergashdi.” Bu ifoda uslubi qanchalik g'alati ekanini o'ylab ko'ring. Agar hayotingiz butunlay o'zgargan kun haqida o'z hikoyangizni yozayotgan bo'lsangiz, shunday dermidingiz: “Iso Matto ismli odamni ko'rdi va unga ortidan ergashishni aytdi”? Yo'q. Siz shunchaki: “Iso meni ko'rdi, menga ortidan ergashishni aytdi, va men Unga ergashdim,” degan bo'lardingiz.
Buning ustiga, zamonaviy Injilshunos olimlar yana bir hayratlanarli faktni tan olishadi: Matto Injilining muallifi Mark Injilidan asosiy manba sifatida foydalangan va uning butun matnining 90 foizdan ortig'ini ko'chirib olgan. Bu yerdagi chuqur ziddiyat haqida o'ylab ko'ring. Matto haqiqiy havoriy, Iso bilan birga yurgan bevosita guvoh bo'lishi kerak edi, Mark esa unday emasdi. Nima uchun bir havoriy u yerda hatto ishtirok etmagan odamning hikoyasini, tuzilishini va aynan so'zlarini ko'chirib olishiga ehtiyoj sezsin? Nega Matto o'z hayotini eslash uchun boshqa odamning matniga qarashi kerak?
Agar muallif chindan havoriy bo'lganida, u voqealardan 40 yil keyin yozilgan ikkinchi qo'l ma'lumotni ko'chirmagan bo'lardi. Xo'sh, Mark aslida kim bo'lgan? Ilk nasroniy peshvolaridan biri avliyo Iriney Mark haqida shunday yozgan: “Havoriy Petrning shogirdi va tarjimoni bo'lgan Mark, Petr va Pol vafot etganidan so'ng ustozining va'zlarini yozib olgan.” Bu nimani anglatishini bir o'ylab ko'ring. Havoriy Petr endi hayot bo'lmagani sababli, u Markning matnida xatolar, qo'shimchalar yoki tushirib qoldirilgan joylar bor-yo'qligini tekshira olmagan. Demak, zanjir quyidagicha ko'rinish oladi: Matto Injili Markdan ko'chiradi.
Mark esa Petrning so'zlarini xotirasidan yozib oladi, holbuki Petr allaqachon vafot etgan edi. Shu bois, qo'lingizda tekshirilmagan xotiraning nusxalaridan olingan nusxa qoladi xolos. “O'qishimning asosiy yo'nalishi matn tanqidi bo'lishi kerak edi, ya'ni Injilning eng qadimgi hujjatlarini o'rganish va hokazo. Injilni chuqur o'rganish meni u hatto ilmiy nuqtai nazardan ham mukammal kitob emasligini tushunishga olib keldi. Buni o'sha paytda Bob Jons universitetidagi professorlardan biriga aytdim. U bilan suhbatlashib, unga bir savol berdim. Bu mantiqiy savol edi. ‘Xudo mukammalmi?’ deb so'radim. U: ‘Ha,’ dedi.
Men: ‘Yaxshi, agar Xudo mukammal bo'lsa, u holda o'z-o'zidan Xudodan kelgan har bir narsa ham mukammal bo'lishi kerak, to'g'rimi?’ dedim. U: ‘Ha,’ dedi. Men: ‘Injil mukammalmi?’ deb so'radim. U: ‘Yo'q,’ deb javob berdi. Agar Xudo mukammal bo'lsa va Uning kitobi bo'lsa, u holda o'sha kitob ham mukammal bo'lishi kerak edi.” Keyin esa bizda Yuhanno Injili bor. O'z matni ichida Isoning shogirdi tomonidan yozilganini da'vo qiladigan yagona Injil. Ammo uni ochib, kitobning oxiriga qarasangiz, ajoyib bir holatga duch kelasiz.
Ko'pchilik Havoriylar Yuhanno deb hisoblaydigan ushbu shogirdga ishora qilib, matnda shunday deyiladi: “Bular haqida guvohlik berayotgan va bularni yozib olgan shogird mana shudir. Biz uning guvohligi haq ekanini bilamiz.” Oxirgi jumlani diqqat bilan o'qing. “Biz uning guvohligi haq ekanini bilamiz.” Bir daqiqa to'xtang. Bu sirli “biz” kim o'zi? Agar qalam tutgan kishi Havoriy Yuhannoning o'zi bo'lsa, nega u: “Men o'sha shogirdman va mening guvohligim haq ekanini bilasizlar” demadi? Demak, agar bu Yuhanno bo'lmasa, uni aslida kim yozgan? Biz bilmaymiz. Muallif kimligini ham bilmas ekanmiz, bu guvohlikka qanday qilib ishonishimiz mumkin?
Yuhanno Injilining boshqa parchalarida ham xuddi shunday uchinchi shaxs tilidan hikoya qilish uslubini ko'ramiz. Yuhanno Injili davomida bu shaxs doimo “Iso sevgan shogird” deb tilga olinadi. Yuhanno 13:23 ga qarang: “Shogirdlardan biri — Iso sevgan shogird Uning yonboshida o'tirgan edi.” Agar yozuvchi Yuhannoning o'zi bo'lganida, shunchaki “Men Uning yonboshida o'tirgan edim” demasmidi? Ushbu uchinchi shaxs hikoya uslubidan tashqari, yana bir katta farq borki, u Yuhanno Injilini qolgan uchtasidan butunlay ajratib turadi. “Bu tarixiylik jihatidan eng zaif bo'lgan Injil — Yuhanno Injilidir.
Injillarning faqat bitta joyida Iso aylanib yurib: ‘Men olamning nuriman’, yoki ‘Ibrohim bo'lmasdan oldin Men bor edim’, yoki ‘Men tirilish va hayotman’, ‘Men olamning nuriman’ kabi gaplarni aytadi. Ushbu ‘Men kimdirman’ degan barcha da'volar faqatgina bitta Injilda — eng oxirgi Yuhanno Injilida uchraydi. Avvalgi Injillarga qarasangiz, Iso hech qachon bunday gapirmaydi.” Sinoptik Injillar deb ham ataladigan dastlabki uchta Injil Isoning insoniyligiga katta urg'u berib, uni oddiy odamlarga va qishloq ahliga masallar hamda qisqa ibratli hikoyalar orqali va'z qiluvchi payg'ambar sifatida tasvirlaydi. Biroq Yuhanno Injili ham uslub, ham mazmun jihatidan butunlay farq qiladi.
U Isoni yunon faylasufidek — uzun va murakkab nutqlar orqali va'z qiladigan shaxs sifatida tasvirlaydi. Agar u alohida o'qilsa, masallar Isoning asosiy ta'lim berish usuli bo'lganini hech kim xayoliga ham keltirmagan bo'lardi. Chunki Yuhanno Injilida an'anaviy masallar umuman uchramaydi. Buning o'rniga, u ushbu oddiy hikoyalarni murakkab majoz va metaforalar bilan almashtiradi. Matn Iso haqidagi ko'plab ilohiyotga oid va falsafiy tushunchalarni o'z ichiga olgan bo'lib, Ammo eng muhimi, Isoning insoniyligini ko'rsatadigan boshqa Injillardan farqli o'laroq, Yuhanno Injilining maqsadi — Isoni iloh sifatida tasvirlashdir. “Yuhannoda masala biroz murakkablashadi.
Iso qandaydir ilohiy shaxs sifatida namoyon bo'ladi. Injil: ‘Azalda Kalom bor edi, va Kalom Xudo bilan birga edi, va Kalom Xudo edi, Kalom tana bo'lib oramizda yashadi’ va hokazo deb boshlanadi. Bularning bari kech paydo bo'lgan gaplar. Agar Iso haqiqatan ham Yuhanno da'vo qilganidek bu ajoyib gaplarni aytib yurgan bo'lsa, nega boshqa hech kim bu haqida xabar bermagan? Masalan, bizda avvalroq yozilgan Luqo Injili bor. Butun Luqo Injilida Iso hech qachon bunday gapirmaydi.
U hech qachon o'zi haqida bunchalik ko'p gapirmaydi.” Ushbu barcha omillar ko'plab olimlarni Yuhanno Injili muallifi yunon madaniyatida ulg'aygan o'qimishli yahudiy bo'lgan, havoriy Yuhannodek baliqchi bo'lmagan, degan xulosaga olib keldi. Aslida, ikkinchi asrda ba'zi nasroniylar bu Injil Yuhanno tomonidan yozilmagan deb bahslashgan va ular keyinchalik “Aloglar” nomi bilan tanilgan. “Bu Injil Yuhanno tomonidan yozilgan bo'lishi mumkin emas. Unda uni kim yozgan? Bilmayman.” Ammo keyinchalik u qonuniy deb qabul qilindi. “Yomon xabar shuki, nasroniylar da'vat qilishda Yuhanno Injilidan boshqa har qanday Injilga qaraganda ko'proq foydalanadilar.
Masalan, bir necha yil oldin Londonda men ko'rgan amerikalik missioner: ‘Iso: Men olamning nuriman, deydi,’ der edi. Vaholanki, ularning o'z olimlari: ‘Yo'q, u bunday demagan. Bu tarixiy haqiqat emas,’ deyishadi. Eng katta muammo ham shunda. Masihiylar odatda o'z olimlari bu haqida nima deyayotganidan bexabardir. Bu xavotirli hol, chunki agar ularda to'qima hikoyalar bo'lsa, endi ularga qanday ishonish mumkin? Injillarda to'qib chiqarilgan hikoyalar bor.” Xo'sh, nega olimlar shunday deyishadi? Javob oddiy. Chunki Isoning atrofida uning va'zlarini so'zma-so'z yozib oladigan kotiblar bo'lmagan. Rivoyatlarning aniqligini tekshiradigan rasmiy mezonlar ham mavjud emas edi.
Haqqoniylikni ta'minlash uchun quyidagi kabi muhim savollar berilmagan: Rivoyatchilarning xotirasi qanchalik kuchli edi? Ular ishonchli odamlar edimi? Ular biror narsani noto'g'ri naql qilgan bo'lishlari mumkinmi? Buning o'rniga, o'nlab yillar davomida bu borada mutlaq sukut hukm surgan. Yangi Ahddagi barcha 27 ta kitob mashhur shaxslarga nisbat beriladi. Biroq olimlar ularning faqatgina yettitasi haqiqatan ham o'z nomi bilan atalgan muallif tomonidan yozilganini keng e'tirof etishadi. Ular Polning yettita maktubidir. Pol aslida kim bo'lgani haqida esa birinchi qismda batafsil gaplashgan edik. “Injilda hali-hanuz noma'lum bo'lgan mualliflar bor.
Injilning tarixiyligini o'rganarkanman, boshqalarni uning haqligiga ishontirish uchun o'rganayotganimda, o'zimda shubhalar paydo bo'la boshladi. Ilgari bilmagan narsalarimni bilib olyapman. Qat'iy ishonchdan boshlab, ko'proq o'rganganim sari shubhalarim ortib bordi. Bu jarayon shu darajaga yetguncha davom etdiki, vaziyat yaxshilanmayotganidan xafa bo'lib ketdim.” Endi esa masala yanada chigallashadi. Iso (alayhissalom) oromiy tilida so'zlashgan. Demak, u o'z da'vatini mana shu tilda yetkazgan. Ammo bugun qo'limizda bo'lgan Injillarning barchasi dastlab Koyne yunon tilida yozilgan, hatto yahudiy muqaddas bitiklarining an'anaviy tili bo'lgan ibroniy tilida ham emas.
Bir nechta alohida so'zlarni hisobga olmaganda, bizda Isoning o'zi gapirgan asl tilda yozib olingan birorta ham nutqi mavjud emas. Ushbu barcha ma'lumotlarni bir joyga to'plasak, birinchi qismda biz aytib o'tgan mantiqsiz aqidalar Isoning haqiqiy ta'limotiga qanday aralashib ketganini ko'ramiz. U kabi ulug' payg'ambar hech qachon aqlga bunchalik zid narsani targ'ib qilmagan bo'lardi. Bularning barchasi bizni bitta muhim savolni berishga majbur qiladi: tekshirilmagan xotiralar zanjiri asosida shakllangan va Isodan o'nlab yillar keyin boshqa bir tilda yozilgan matn oxiratingizni ishonib topshiradigan manba bo'loladimi?
Bularning bari nafaqat hozir bizga, balki o'sha matnlarni muqaddas hujjat sifatida taqdim etmoqchi bo'lganlarga ham ishonchsiz ko'ringani aniq. Shu bois ular bir rivoyat to'qib chiqardilar. “Bizga ushbu bitiklarga ilohiy vakolat beruvchi bir bayonot kerak.” Ular bu kitoblar ilohiy ilhom orqali yozilgan deyishdi. Biroq bu da'voga hech qanday dalil yo'q. Eng muhimi, asl mualliflarning o'zlari ham hech qachon o'zlari haqida bunday da'vo qilmaganlar. Shunchaki ushbu to'rtta Injilni yonma-yon qo'yib ko'ring. Unutmang, ularning barchasi Iso haqida aynan bitta tarixni so'zlab berishi kerak.
Biroq ularning doimo bir-biriga zid kelishini, voqealar ketma-ketligini o'zgartirishini, faktlarni buzib ko'rsatishini va bir xil voqealar haqida butunlay boshqacha tafsilotlar berishini ko'rasiz. Masalan, Isoning so'nggi lahzalarini olaylik. Mark Injilida Iso umidsizlik ichida: “Ey Xudoyim, Xudoyim, nega meni tashlab ketding?” deb faryod qiladi. Aksincha, Luqo butunlay boshqacha manzarani chizadi, va Isoni xotirjam taslimiyat bilan shunday deya tasvirlaydi: “Ey Ota, ruhimni Sening qo'llaringga topshiraman.” Aslida, bu bir-biriga zid ma'lumotlar bizni ajablantirmasligi kerak. Axir, bu so'zlarni naql qilganlarning hech biri o'sha taxminiy xochga mixlash voqeasida ishtirok etmagan.
Davom etamiz. Markda Iso uchinchi soatda xochga mixlangani aytiladi. Ammo Yuhanno u oltinchi soatda hali ham Rim hokimi Pilat oldida so'roq qilinayotgan edi deb da'vo qiladi. Oxirgi kechki ovqat voqeasiga qarang. Dastlabki uchta Injil bu Fisih bayrami taomi edi deydi. Ammo Yuhanno Fisih bayrami hali boshlanmasidan oldin Iso allaqachon o'lgan edi deydi. Hatto Yahudoning taqdiri borasida ham ziddiyat bor. Matto Yahudo vijdon azobidan o'zini osib o'ldirdi deb da'vo qiladi. Yangi Ahddagi Havoriylar kitobida esa u dalada boshi bilan yiqilib tushib o'lgani aytiladi. Matto Rim qo'shinidagi bir yuzboshi yordam so'rash uchun Isoning oldiga yuzma-yuz kelganini aytadi.
Luqo esa yuzboshi hech qachon o'zi kelmagan, balki shunchaki vakillarini yuborgan deydi. Hatto eng oddiy ko'rsatmalar ham bir-biriga zid. Shogirdlarini safarga jo'natayotganda, Markning aytishicha, Iso ularga hassa olishni va shippak kiyishni tayinlagan. Ammo Matto Iso ularga hassa olmaslikni va shippak kiymaslikni buyurdi deb da'vo qiladi. Agar ushbu mualliflar haqiqatan ham Xudo tomonidan ilhomlantirilgan bo'lganida, hatto bitta kichik nomuvofiqlikka ham o'rin qolmagan bo'lardi. Aslida, olimlar Eski va Yangi Ahdda 300 dan ortiq ziddiyatlarni topganlar. Bugun biz ularning juda kichik bir qisminigina ko'rib chiqdik.
Ko'proq misollarni o'rganishni istaganlar uchun ushbu qismda sizlarga bir manbani ulashamiz. “Men Injilni o'qiyapman. O'qigan birinchi oyatim: ‘Hech bir inson Xudoni ko'rib, tirik qola olmaydi’ degan oyat edi. O'ylab qoldim: ammo odamlar Isoni Xudo deb atashgan, va hamma Isoni ko'rgan, lekin Isoga qarab hech kim o'lmagan-ku. Oyatda esa: ‘Hech kim Xudoga qarab, keyin tirik qola olmaydi’ deyilgan. Sahifani varaqlab, boshqa bir oyatga, Yoqub haqidagi hikoyaga o'tdim. Yoqub nafaqat Xudoni ko'radi, balki Xudo bilan kurash tushib, Unga: ‘Meni duo qilmaguningcha Seni qo'yib yubormayman,’ deydi. Xo'p, bir daqiqa to'xtang. Hozirgina Xudoni hatto ko'rgan odam ham tirik qolmaydi deyilgan edi-ku.
To'g'rimi Xo'sh, unda nega Yoqub bundan keyin tirik qoldi? Shunda men nima qildim? 14 yoshli o'smir holimda qo'limni ko'tardim. Rohib yonimga kelib: ‘Senga qanday yordam berolaman?’ dedi. Men unga o'sha ikkita oyatni ko'rsatdim. Uning javobi esa: "Hm, Injilda bunday gap borligini hatto bilmas ekanman," bo'ldi. Men esa: "Nima? Axir siz Injil bo'yicha ustozsiz-ku," dedim. Ziddiyatlar faqat vaqt chiziqlari, tarixiy tafsilotlar yoki bu kabi ochiq mantiqiy qarama-qarshiliklar bilan cheklanib qolmaydi. Ular ilohiy adolatning eng tub mohiyatigacha yetib boradi. Eski Ahdda, Chiqish 34:7 da Xudo qanday tasvirlanganiga bir qarang: “Biroq U aybdorni jazosiz qoldirmaydi.
U ota-onalarning gunohi uchun bolalarini va ularning bolalarini uchinchi va to'rtinchi avlodigacha jazolaydi.” Ammo Hizqiyo 18-bob 20-oyatni ochsangiz, mutlaqo teskari hukmni topasiz: “Farzand otaning gunohi uchun javobgar bo'lmaydi, ota ham farzandning gunohi uchun javobgar bo'lmaydi. Solihning solihligi o'ziga yoziladi, fosiqning yovuzligi ham o'z bo'yniga tushadi.” Xo'sh, qaysi biri Xudoning haqiqiy qonuni? Ikkalasi bir vaqtda to'g'ri bo'la olmaydi. Qolaversa, zamonaviy nasroniylik butunlay “azaliy gunoh” tushunchasiga — Odam alayhissalomning xatosi tufayli har bir chaqaloq gunohkor bo'lib tug'iladi, degan e'tiqodga tayanadi.
Ushbu asosiy aqidani Hizqiyoning ochiq-oydin so'zlari bilan qanday qilib murosaga keltirish mumkin? “Qanday qilib biz bu dunyoga gunoh bilan kelamiz? Axir tug'ilishdan boshqa hech narsa qilmadik.” “Islom aytadiki, Islomda "azaliy gunoh" degan narsa yo'q, Islom "azaliy poklik" shunday haqida so'zlaydi: har bir bola, har bir chaqaloq, har bir inson toza qalb bilan, oq sahifa bilan, begunoh, pokiza, hech qanday dog'siz tug'iladi — to balog'at yoshiga yetgunicha. Balog'atga yetgach esa, to'g'ri ishlarni qilsangiz, mukofotlanasiz. Yomon ishlarni qilsangiz, uning javobi bo'ladi.
Demak, islomiy tushunchaga ko'ra, Odam Ato va Momo Havo xatoga yo'l qo'yganlarida, ikkovlari ham Xudoga: "Parvardigoro, bizni mag'firat qil," deb tavba qildilar va Xudo ularni kechirdi. Masala shu yerda tugagan. Va har bir farzand azaliy poklik bilan dunyoga keladi. Men bu javobni ko'p marta, har safar masjidimizdagi ochiq eshiklar kunida nasroniylar ushbu savolni berganlarida aytganman va har safar ular: "Bilasizmi, Sabil, Islomdagi najot tushunchasi haqida aytgan bu gaplaringiz juda mantiqiy, aqlga to'g'ri keladi," deyishadi. Ibtido kitobiga va Nuh kemasi haqidagi qissaga qarang.
Ibtido 6:19 da buyruq aniq: “Nuhga har bir tirik jonzotdan bir juftdan — bitta erkak va bitta urg'ochisini kemaga olish buyuriladi. Ammo keyingi bobning o'zidayoq, Ibtido 7-bob 2 va 3-oyatlarda ko'rsatmalar sezilarli darajada o'zgaradi.” Birdaniga Nuhga har bir halol hayvondan yetti juftdan, har bir nopok hayvondan bir juftdan va shuningdek, har bir qushdan yetti juftdan olish buyuriladi. Biz turli mualliflar tomonidan asrlar farqi bilan yozilgan ikkita boshqa-boshqa kitobni solishtirmayapmiz. Bu ziddiyatlar aynan bitta kitobning ichida, bor-yo'g'i bitta bob farqi bilan sodir bo'lmoqda. Injillarda va Muqaddas Kitobning qolgan qismlarida bu kabi ko'plab ziddiyatlarni osongina topish mumkin.
Ammo ushbu misollarning o'ziyoq masalani aniq ko'rsatib beradi. Ko'proq misollarni ko'rishni istaganlar Rahmatulloh Kayronaviy al-Hindiyning mashhur “Izhor ul-Haq” asariga murojaat qilishlari mumkin. O'z kitobida u 335 ta ziddiyat va xatolarni hujjatlashtirgan, bu esa bugun biz bu yerda muhokama qilganimizdan 33 barobar ko'pdir. “Mana bu Injilni men antikvariat do'konidan sotib olganman. U taxminan 1825 yoki 1836-yillar oralig'ida chop etilgan. Oyatlarini ko'zdan kechirib chiqdim va ba'zi oyatlar yo'qolganiga guvoh bo'ldim. Ular endi u yerda yo'q. Ularni qidirdim, ammo ular shunchaki yo'q edi.” Boya bergan savolimiz esingizdami?
Topilgan o'sha ilk qo'lyozma parchalari bugungi kundagi zamonaviy Injilga aslida qanchalik mos keladi? Mana sizga hayratda qoldiradigan javob: Bizda Yangi Ahdning taxminan 5700 ta qadimgi yunoncha qo'lyozmasi mavjud — kichik papirus bo'laklaridan tortib to'liq kitoblargacha. Ammo ularning barchasi orasida bir-biriga aynan o'xshash ikkita nusxa yo'q. Qo'lda yozilgan har bir matn keyingisidan farq qiladi, va butun Ahdda barcha qo'lyozmalarda bir xilda kelgan birorta ham oyat mavjud emas. Aslida, olimlarning hisob-kitoblariga ko'ra, ushbu sahifalarda 400 mingdan ortiq matniy tafovutlar bor. Endi bir soniya shu haqda o'ylab ko'ring.
Yunon tilidagi butun Yangi Ahd bor-yo'g'i 138 mingga yaqin so'zdan iborat, ya'ni tafovutlar soni matndagi so'zlarning o'zidan ham ko'proqdir! Bularning barchasidan keyin, asl matnda nima deyilganini aniqlash qanchalik imkonsiz ekani kundek ravshan emasmi? Xo'sh, 5700 ta qo'lyozmaga ega bo'lish aslida yaxshi narsami, yoki an'anaviy nasroniylik uchun yanada yomonroqmi? Bu katta raqam sizni chalg'itmasin, chunki ushbu qo'lyozmalarning atigi 60 yoki 70 tasigina Isodan keyingi dastlabki uch asrga tegishli. Aslida, ularning 90 foizdan ortig'i VIII va XVI asrlar oralig'iga mansubdir. Voqealardan ming yil o'tib yozilgan qo'lyozma qandaydir tarixiy salmoqqa ega bo'la oladimi?
Xulosa chiqarishni o'zingizga qoldiraman. Olimlar ushbu 400 mingta matniy tafovutning 99 foizi mutlaqo zararsiz deb ta'kidlaydilar. Ular bularni imlo xatolari, so'z tartibidagi o'zgarishlar va ko'chirishdagi boshqa kichik farqlar deb hisoblaydilar. Ammo Xudodan kelgan deb da'vo qilinayotgan matnda hech qanday farq yoki o'zgarish kichik deb hisoblanmasligi kerak. Hatto ularning mantiqini qabul qilgan taqdirimizda ham, qolgan 1 foizning o'ziyoq sizga 4000 ga yaqin jiddiy... matniy nomuvofiqlik va farqlarni qoldiradi — ular ma'noga, talqinga va hatto aqidaga ta'sir qilishi mumkin. Buni qanday qilib oqlash mumkin?
Agar bu kitob chindan Xudo tomonidan himoyalangan bo'lganida, qo'limizda faqat bitta yagona matn bo'lmasmidi? Afsuski, asrlar davomida ushbu qo'lyozmalarni yozgan kimsalar... muqaddas matnlarni o'zlarining diniy e'tiqodlariga moslashtirish uchun o'zgartirib borgan ko'rinadi. Masalan, 1 Yuhanno 5-bob 7 va 8-oyatlardagi Uchlikka ishora qiluvchi ibora keyinchalik qo'shilgani hujjatlar bilan to'liq isbotlangan. Biz ushbu qo'shimchani mashhur “Qirol Jeyms nusxasi”da ko'ramiz. Unda: “Zero osmonda guvohlik beruvchi uchtadir: Ota, Kalom va Muqaddas Ruh. Va bu uchtasi birdir,” deyiladi.
Biroq “Yangi Xalqaro Nashr” kabi zamonaviy Injillar Uchlik haqidagi ushbu ochiq ishorani olib tashladi, chunki olimlar u mavjud bo'lmaganini — XIV asrdan oldingi birorta ham yunoncha qo'lyozmada bo'lmaganini aniqladilar. Endi ular buni qanday tuzatganiga qaraylik: “Zero guvohlik beruvchi uchtadir: Ruh, suv va qon va uchtasi hamfikrdir.” Ko'rib turganingizdek, xuddi shu parchada endi Uchlik haqida hech qanday eslatma yo'q. “Yana bir misol sifatida to'rtinchi Injil bo'lmish Yuhanno Injilining 7-bob 53-oyatini keltirish mumkin: unda zinokor ayol va odamlar uni toshbo'ron qilish uchun atrofida to'plangani haqida so'z boradi.
Shunda Iso u yerga kelib: "Orangizda kim begunoh bo'lsa, birinchi bo'lib tosh otsin," deydi, to'g'rimi? Bu hikoyani eshitgandirsiz. O'sha hikoya qadimgi qo'lyozmalarda umuman yo'q. Qirol Jeyms nusxasida u bor. Injilning RSV nashrida esa: "Bu hikoya keyin qo'shilgan, qadimgi qo'lyozmalarda u mavjud emas," deyiladi. Demak, kimdir u hikoyani matnga qo'shib qo'ygan.” Keling, yana bir misol keltiraylik. Mark 16:9–20 oyatlari ham ushbu Injilga keyinchalik qo'shilgani eng ko'p e'tirof etilgan qismlardan biridir. Aslida, Injilning ba'zi nashrlarida bu ochiq-oydin qayd etib qo'yilgan.
“Yangi Xalqaro Nashr”da shunday deyiladi: “Eng qadimgi qo'lyozmalar va boshqa qadimiy manbalarda 9 dan 20 gacha bo'lgan oyatlar mavjud emas.” Asl Mark Injili 8-oyatda, ya'ni ayollar bo'sh qabrdan qo'rquv ichida qochib ketgan joyda tugaydi. U yerda qayta tirilgandan keyingi ko'rinish ham, Isoning yakuniy topshirig'i ham yo'q. Shuningdek, Mark 1-bob 1-oyatdagi “Xudoning O'g'li” iborasi ham eng qadimgi qo'lyozmalarning ba'zilarida uchramaydi. Ko'rib turganingizdek, bular jiddiy qo'shimchalar bo'lib, diniy qarashlarni tubdan o'zgartirishga qaratilgandir. “Men Injil kolleksioneriman. Kolleksiyamda 300 ta Injil bor. Ha, biror marta kutubxonamga keling.
Tarixning turli davrlariga oid, turli tillarda va turli nashrlarda — ularning har biri bir-biridan farq qiladi. Misol keltiraymi? Sizda Injilning “Qirol Jeyms nusxasi” bor — u 1611-yilda chiqarilgan bo'lib, Angliya qiroli Jeyms nazorati ostida tayyorlangan. U Injil 1881–1885-yillarda qayta ko'rib chiqilgan, chunki unda xatolar bor edi va u qadimgi qo'lyozmalardan ko'chirilmagan edi. Shunday qilib, uni 1881-yilda Angliyada qayta tahrir qilishdi. Unda ham ba'zi xatolar bor edi. Keyin 1901-yilda uni yana qayta tahrir qilib, “Amerika standart nashri” deb nomlashdi. Unda ham xatolar bor edi, chunki odamlar yangi qo'lyozmalarni kashf qila boshladilar.
Yangi topilgan qo'lyozmalar esa bu Injildan farq qilardi, shu sababli ular Injilni to'xtovsiz yangilab borishga majbur bo'lishdi. Bunga bir nechta misol keltiraman, xo'pmi? 1901-yilgi “Amerika standart nashri”da xatolar bor edi, shuning uchun uni 1952-yilda qayta ko'rib chiqishdi. Hatto unda ham xatolar chiqdi, shuning uchun 1971-yilda NASB nomi bilan yana qayta tahrir qilishdi. Unda ham xatolar bor edi, shu bois uni 1989-yilda, keyin 2020-yilda va aytgancha, 2021-yilda yana tahrir qilishdi. Siz: "Birodar Sabil nima bo'lyapti o'zi?" deb o'ylayotgandirsiz. Gap shundaki, xo'p, sizda bitta Injil bor deylik.
Ammo yangi qo'lyozmalar topilsa, ular bu Injilni yangilashga majbur bo'lishadi — uning tarjimasini emas, balki aynan mazmun-matnini! Shunday qilib, ular o'z aqllaridan kelib chiqib, ko'pchilik so'zlarni olib, qaysi parcha bu yerga, qaysi u yerga qo'yilishini hal qilishadi. Injillarni mana shunday qilib tuzishadi. Shuning uchun biz, musulmonlar: "Injillar o'zgartirilgan, Qur'on esa asl holida saqlangan," deganimizda, aytayotgan gapimiz uchun yetarlicha ishonchli dalillarimiz bor.” Biz hali Eski Ahdning tarixiy ishonchliligi haqida gapirayotganimiz ham yo'q. Bugun biz sanab o'tgan deyarli barcha ma'lumotlar masihiy olimlarning o'zlari tomonidan fosh etilgani chuqur kinoya emasmi?
Odamlar Islomni qanchalik chuqur o'rgansalar, Qur'onni qabul qilish uchun shunchalik ko'p asos topadilar. Ammo Injilni qanchalik chuqur o'rgansalar ham, natija xuddi shunday bo'ladi: ular baribir Qur'onni qabul qilish uchun asoslar topadilar. Ilohiyot va matnshunoslik tadqiqotlarining qaysi yo'lini tanlamang, u baribir bitta yakuniy manzilga — so'nggi vahiyga olib boradi. Ehtimol, bu Allohning rejasining bir qismi bo'lgandir — masihiy olimlar tomonidan Injil ustida shunchalik ko'p tadqiqotlar olib borilishi, toki odamlar oxir-oqibat Iso keltirgan haqiqiy da'vatni tanib olsinlar, va bu aslida Qur'onda mavjud bo'lgan xuddi o'sha da'vat ekanini anglasinlar.
Haqiqatni izlash yo'lida ushbu tadqiqotlarni jasorat bilan olib borgan olimlar e'tirofga loyiqdirlar. Ishonamanki, ularning samimiy sa'y-harakatlari bir kun kelib ularni to'g'ri yo'lga boshlaydi, inshaalloh. Islomda har bir savolning javobi bor — albatta uni samimiyat bilan izlashga tayyor bo'lsangiz. “Dars beruvchi professor, ayni paytda ruhoniy, cherkov yetakchisi bo'lgan olim menga qarab: "Nega savol beryapsan?" dedi. Men esa: "Yunon tilida yozilgan matnlar bilan bugungi ingliz tilidagi Injillarimiz o'rtasida nima bo'lganini bilishim kerak," dedim. Shunda u: ‘Qara, bu xatodan xoli, ya'ni Xudoning mutlaq, haq kalomidir,’ dedi. Men: "Qanaqasiga bunday bo'lishi mumkin?
Axir biz uni tarjima qilganmiz va tarjimada nimalardir tushib qolgan-ku," dedim. U: "Darsdan keyin xonamda sen bilan gaplashaman," dedi. "Xo'p, tayyorman," dedim. Dars tugagach, uning oldiga bordim, u esa: "Agar bunga ishonmasang, joying jahannamda bo'ladi. Ishonishing shart," dedi. Men: "Kechirasiz-u, ammo bu so'zlar bilan meni ishontira olmaysiz. Bunda ma'no yo'q. Mantiqqa to'g'ri kelmaydi," dedim. O'sha paytga kelib men Islom haqida yetarlicha o'qigan va Qur'onni mutolaa qilgan edim. u yerda o'qigan barcha narsalarim mantiqiy edi va o'z o'rniga tushayotgandek edi. Uning gaplari esa unday emas.
Agar haqiqat ularda bo'lsa va haqiqatga faqat biz egamiz deb da'vo qilishsa, unda nega uni doimo o'zgartirishga majbur bo'lishadi? Nega uni tinimsiz o'zgartiryapsiz? Voiz sifatida sizga savol berganimda, nega savolimga javob berish o'rniga gapni olib qochyapsiz? Ko'p marta savollar berardim va oladigan javobim: "Birodar, shunchaki imon keltirishing kerak," bo'lardi. Chunki u aqlga ham, mantiqqa ham to'g'ri kelmasdi.” “Siz Injil va Tavrot dastlab Xudo tomonidan nozil qilingan deysiz, keyin esa ular o'zgartirib yuborilgan deb da'vo qilasiz. Nega Xudo bunga yo'l qo'ygan?
Xudo bunga yo'l qo'yganining sababi shuki, ushbu muayyan vahiylar ma'lum bir zamonda, ma'lum bir qavm uchungina yuborilgan edi. Biz Tavrot butun insoniyat uchun yuborilgan deb hisoblamaymiz. Xuddi shuningdek, biz Injilni ham — Iso Masihga nozil qilingan Injilni barcha insonlar uchun mo'ljallangan deb e'tiqod qilmaymiz. Biz faqatgina Qur'on barcha insonlar uchun yuborilgan yagona kitob ekaniga, Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ga nozil bo'lganiga imon keltiramiz. Shu bois, butun insoniyat uchun avvalgi vahiylarning asl holida saqlab qolinishiga zarurat yo'q edi. Shuning uchun ham bu haqda Qur'ondagi oyat ma'nosida ishora qilingan: Bimas-tuhfizu min kitabillahi wa kanu 'alayhi shuhada.
Bu shuni anglatadiki, o'sha kitoblarni saqlash vazifasi qadimgi ravvinlar va ruhoniylarga topshirilgan edi, biroq ular bunga guvoh bo'la turib, bu omonatni bajara olmaganlar. Boshqacha aytganda, buni Alloh subhanahu va taoloning Qur'onda Qur'on haqida aytgan so'zi bilan solishtirsak: Inna nahnu nazzalnadh-dhikra wa inna lahu lahafizun. ya'ni Uni O'zi muhofaza qilishini aytganida yaqqol farq ko'rinadi.
Bu farqning asosi, avvalgi kitoblar o'z davridagi muayyan qavmlarga xos bo'lgan, Qur'on esa barcha insonlar uchun nozil qilingan.” “Hatto Xudo Isoga berilgan Injilni — asl vahiyni saqlab qolgan taqdirda ham, u bugungi kunda biz boshdan kechirayotgan barcha muammolarga yechim topish uchun yetarli bo'lmasdi. Demak, uning qamrovi cheklangan bo'lib, faqat o'sha odamlar va faqat o'sha davr uchun edi. Shu sababdan Alloh O'z hikmati ila uni saqlashni O'z zimmasiga olmadi. Ammo Qur'on butun insoniyat uchun, barcha zamonlar va barcha yechimlar uchun, har qanday muammo, madaniyat, har qanday irq — butun bashariyat uchundir.
U so'nggi vahiy bo'lgani sababli, Alloh uni muhofaza qilishni O'z zimmasiga oldi.” Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.) keltirgan nur orqali, nasroniy olamiga Isoning da'vatidagi sof mohiyatga qaytish uchun ochiq yo'l ko'rsatildi. U zot Isoning aslida kim bo'lgani va qanaqa ta'lim bergani haqidagi haqiqatni qayta tikladi. Alloh Isoning izdoshlarini boshlash uchun, barcha avvalgi payg'ambarlarning izdoshlarini to'g'ri yo'lga qaytarish uchun O'zining so'nggi elchisini yubordi. Axir, Islom yangi din emas. U minglab payg'ambarlar targ'ib qilgan mushtarak va umuminsoniy risolatdir Odam (alayhissalom) davridan buyon yer yuzining har bir burchagiga yuborilgan.
Ushbu so'nggi, o'zgarmas vahiy orqali Isoning ta'limoti nihoyat insonlar kiritgan o'zgarishlardan tozalanib, o'zining haqiqiy, buzilmagan shakliga qaytmoqda. Shunday qilib, 2-qismning yakuniga yetib keldik, biroq mavzu hali tugagani yo'q. Agar qo'lyozmalardagi 400 mingta tafovut sizni hayratga solgan bo'lsa, shoshilmang — matndagi buzilishlar e'tiqodning o'zagini qanchalik o'zgartirib yuborishi mumkinligini ko'rasiz. Keyingi qismda biz nasroniylik va Islomdagi Xudo tushunchasini yonma-yon qo'yib, ular o'rtasidagi ulkan farqlarni o'rganamiz. Biz Injilda “Ota” deb ataladigan Xudoning sifatlariga oid yaqqol mantiqiy xatolarni ko'rib chiqamiz.
Shu orqali Qur'on qanday qilib insoniyatga ma'lum bo'lgan Xudoning yagona mukammal va nuqsonsiz ta'rifini berishini ko'rsatamiz. Shuningdek, qo'lyozmalardagi buzilishlar nafaqat matnni o'zgartirgani, balki ulug' payg'ambarlarga nisbatan mudhish tuhmatlarni ham qo'shib yuborganini fosh qilamiz. Qiziqishingiz va ishtiyoqingiz so'nmasin. Haqiqat izlovchilarga esa — 3-qismda ko'rishguncha deymiz! Islomni qabul qildingiz lekin nimadan boshlashni bilmayapsizmi? Yoki musulmon bo‘lgansiz-u, endi barini boshidan boshlab Islomni o‘rganmoqchimisiz? Biz siz uchun Step Islam ilovasini ishlab chiqdik. Bu Islomni tushunarli va tizimli tarzda o‘rgatuvchi, mutlaqo bepul hamda reklamasiz ilovadir.
Ilovada iymonning asosiy poydevorlarini, Qur’ondagi muhim atamalarni osonlikcha o‘rganib, odatlarni shakllantiruvchi amaliy topshiriqlarni bajarasiz. Shayton buni kechiktirishiga yo‘l qo‘ymang. Quyidagi havola orqali “Step Islam” ilovasini yuklab, abadiy saodat sari ilk qadamlaringizni bugunoq qo‘ying.
Agar sizga eng qadimgi Injil Isodan 40 yil o'tibgina yozilgan desam-chi? Boshqalari-chi? 50, 60, hatto 70 yil keyin. Xo'sh, bu kitoblar qanday paydo bo'lgan? Ularni aslida kim yozgan? Musulmon o‘laroq, biz Isoning sof ilohiy risolat olib kelganiga iymon keltiramiz. Ammo tarixiy dalillarga — muallifi noma'lum qo'lyozmalarga, bir necha o'n yillik uzilishga... va matndagi minglab tafovutlarga qarasangiz, inson qo'li bu ta'limotni o'zgartirib yuborgani ayon bo'ladi. Demak, maqsadimiz oddiy: Iso insoniyatga olib kelgan asl risolatni yuzaga chiqarish. Birinchi qismimizda biz cherkovning asosiy e'tiqodlarini ko'rib chiqqan edik: Uchlik, Xudoning inson qiyofasiga kirishi va xoch masalasi.
Bugun esa haqiqatni — Injillar aslida qanday yozilgani ortidagi haqiqatni fosh etamiz. Siz bilan bir necha kun turli mavzularda suhbatlashsam, va bor-yo'g'i bir yil o'tib, aytgan so'zlarimni o'zidek qaytarishingizni so'rasam, bu deyarli imkonsizdek tuyulmaydimi? Endi o'sha suhbatlarni 40, 50 yoki 60 yil o'tib aniq yozib olishingizni so'raganimni tasavvur qiling. Injillar borasida biz duch kelgan ulkan muammo aynan mana shudir. Injilshunos olimlarning aytishicha, eng birinchi Injil — Mark Injili Isodan taxminan 40 yil keyin yozilgan. Matto va Luqo Injillari kamida 50 yil keyin, Yuhanno Injili esa undan taxminan 60–70 yil o'tib yozilgan.
Shu o'rinda bir narsaga oydinlik kiritib olishimiz kerak. Injilning Isodan 40 yil keyin yozilgani — bugungi kunda qo'limizda o'sha asl matn bor degani emas. Qo'limizdagi eng birinchi jismoniy qo'lyozmani qidirganingizda, manzara butunlay boshqacha tus oladi. Har qanday Injildan bizga yetib kelgan eng qadimgi parcha — bu P52 bo'lib, Yuhanno Injilining kichik bir bo'lagi hisoblanadi va milodiy 125–175-yillarga, ya'ni Iso vafotidan taxminan bir asr yoki undan ko'proq vaqt keyingi davrga tegishli. Biroq bu parcha Yuhanno Injilining hatto 0,1 foizini ham o'z ichiga olmaydi. U bir nechta uzuq-yuluq satrlardan iborat.
Aslida, II va III asrlarga oid papiruslarimizning 90 foizi kichik bo'lakchalar bo'lib, plastik kartadan katta emas va ularda zo'rg'a bir necha oyat yozilgan xolos. Garchi P45 qo'lyozmasi barcha to'rtta Injilni o'z ichiga olgani uchun ko'p tilga olinsa-da, milodiy 250-yillarga oid ushbu manbaning asl 112 sahifasidan atigi 30 tasi saqlanib qolingan xolos. Dunyo Isodan so'ng to'rtta Injilning ilk to'liq qo'lyozmalari paydo bo'lishi uchun deyarli uch asr kutishiga to'g'ri keldi: bular Sinay kodeksi va Vatikan kodeksi bo'lib, odatda milodiy 325 va 350-yillarga oid deb hisoblanadi.
Qizig'i shundaki, ushbu to'liq qo'lyozmalar nihoyat jamlangan paytga kelib, biz birinchi qismda eslab o'tgan hal qiluvchi voqea — Nikeya kengashi allaqachon bo'lib o'tgan edi. “Biz ushbu kelishmovchilikni hal qilish va birlikka erishish uchun bu yerga keldik.” Shu nuqtada siz so'rashingiz mumkin: balki biz bu kitoblarni ilk cherkov otalari orqali kuzatishimiz mumkindir? Dastlabki 150 yil davomida ilk nasroniy arboblarining — Klement, Ignatiy, Polikarp va Jastin Marter kabilarning yozuvlarida, va hatto “Didaxe” kabi ilk matnlarda ham Injillardan juda kam iqtiboslar keltirilgan. Aslida, ularning barchasini qo'shganda ham hozirgi Injil matnlarining zo'rg'a 10 foizini qamrab oladi.
Ilgari, butun Yangi Ahdni deyarli faqatgina ilk cherkov otalarining yozuvlari asosida qaytadan yozib chiqish mumkin, degan da'vo ham bor edi. Ammo masihiy olimlarning o'zlari keyinchalik bu da'voni rad etib, uning yolg'on ekanini ko'rsatib berdilar. “To'rtta Injil, o'zingiz to'g'ri ta'kidlaganingizdek, anonimdir. Masalan, Matto Injilini olaylik — Yangi Ahddagi birinchi Injil, Yangi Ahdning ilk kitobi. Unda uni kim yozgani hech qayerda aytilmagan. Men suhbatlashadigan masihiylar bu borada men bilan kelishmaydilar. Shunda men: ‘Mayli, kutib turaman. Menga Injillarning birortasidan uni yozgan odamning ismi aytilgan biror parchani topib bering, deyman.
‘Ha, albatta bor, Yuhanno Injilida aytilgan,’ deyishadi. ‘Yaxshi, kutaman. Mana Injilingiz. Qayerda yozilganini menga ko'rsating deb kutaman. Ularga ikki daqiqa beraman, chunki boshqa ishlarim ham borda. Xuddi shaxmat o'yinidek bo'lgani uchun, oldindan bilamanki, ular qaytib kelib... mavzuni o'zgartirishadi. Ular mavzuni boshqa yoqqa burishadi, chunki Yuhanno Injilida uni yozgan shaxsning ismi aytilmagan. U yerda bunday gap yo'q. Ammo ular bor deb ishonishadi, chunki ularga shunday deb o'rgatilgan.” Yangi Ahddagi har bir Injilning boshida biz “Mattoga ko'ra Injil” yoki “Markka ko'ra Injil” kabi sarlavhalarni ko'ramiz. Nega shunday yozilgani haqida hech o'ylab ko'rganmisiz?
Haqiqat shuki, bu sarlavhalarni keyinchalik kim qo'shgan bo'lsa ham, ushbu matnlarni o'sha mashhur ismlarga nisbat berishni xohlagan. Agar bu insonlar haqiqiy mualliflar bo'lganida edi, qo'lyozmalarda “Mattoga ko'ra” deb yozilmasdi. Ularda shunchaki “Matto tomonidan yozilgan Injil” deyilgan bo'lardi. Agar ular o'zlari tasvirlagan voqealarning haqiqiy guvohlari bo'lganida, ishonch uyg'otish uchun matnga o'z ismlarini yozib qo'yardilar. Ammo ular bunday qilmadilar. Chunki ular hech qachon ko'pchilik o'ylagan insonlar ekanligini da'vo qilmaganlar. Mark va Luqo uchun bu tushunarli hol, chunki ular havoriy ham, voqealar guvohi ham emas edilar.
Ammo Isoning asl havoriylari deb hisoblanadigan Matto va Yuhanno-chi? Masalan, Matto 9:9 ni olaylik. Unda shunday deyiladi: “Iso u yerdan nariga o'tayotib, soliq yig'uvchining joyida o'tirgan Matto ismli bir odamni ko'rdi. Unga: ‘Ortimdan yur!’ dedi. Matto o'rnidan turib, Uning ortidan ergashdi.” Bu ifoda uslubi qanchalik g'alati ekanini o'ylab ko'ring. Agar hayotingiz butunlay o'zgargan kun haqida o'z hikoyangizni yozayotgan bo'lsangiz, shunday dermidingiz: “Iso Matto ismli odamni ko'rdi va unga ortidan ergashishni aytdi”? Yo'q. Siz shunchaki: “Iso meni ko'rdi, menga ortidan ergashishni aytdi, va men Unga ergashdim,” degan bo'lardingiz.
Buning ustiga, zamonaviy Injilshunos olimlar yana bir hayratlanarli faktni tan olishadi: Matto Injilining muallifi Mark Injilidan asosiy manba sifatida foydalangan va uning butun matnining 90 foizdan ortig'ini ko'chirib olgan. Bu yerdagi chuqur ziddiyat haqida o'ylab ko'ring. Matto haqiqiy havoriy, Iso bilan birga yurgan bevosita guvoh bo'lishi kerak edi, Mark esa unday emasdi. Nima uchun bir havoriy u yerda hatto ishtirok etmagan odamning hikoyasini, tuzilishini va aynan so'zlarini ko'chirib olishiga ehtiyoj sezsin? Nega Matto o'z hayotini eslash uchun boshqa odamning matniga qarashi kerak?
Agar muallif chindan havoriy bo'lganida, u voqealardan 40 yil keyin yozilgan ikkinchi qo'l ma'lumotni ko'chirmagan bo'lardi. Xo'sh, Mark aslida kim bo'lgan? Ilk nasroniy peshvolaridan biri avliyo Iriney Mark haqida shunday yozgan: “Havoriy Petrning shogirdi va tarjimoni bo'lgan Mark, Petr va Pol vafot etganidan so'ng ustozining va'zlarini yozib olgan.” Bu nimani anglatishini bir o'ylab ko'ring. Havoriy Petr endi hayot bo'lmagani sababli, u Markning matnida xatolar, qo'shimchalar yoki tushirib qoldirilgan joylar bor-yo'qligini tekshira olmagan. Demak, zanjir quyidagicha ko'rinish oladi: Matto Injili Markdan ko'chiradi.
Mark esa Petrning so'zlarini xotirasidan yozib oladi, holbuki Petr allaqachon vafot etgan edi. Shu bois, qo'lingizda tekshirilmagan xotiraning nusxalaridan olingan nusxa qoladi xolos. “O'qishimning asosiy yo'nalishi matn tanqidi bo'lishi kerak edi, ya'ni Injilning eng qadimgi hujjatlarini o'rganish va hokazo. Injilni chuqur o'rganish meni u hatto ilmiy nuqtai nazardan ham mukammal kitob emasligini tushunishga olib keldi. Buni o'sha paytda Bob Jons universitetidagi professorlardan biriga aytdim. U bilan suhbatlashib, unga bir savol berdim. Bu mantiqiy savol edi. ‘Xudo mukammalmi?’ deb so'radim. U: ‘Ha,’ dedi.
Men: ‘Yaxshi, agar Xudo mukammal bo'lsa, u holda o'z-o'zidan Xudodan kelgan har bir narsa ham mukammal bo'lishi kerak, to'g'rimi?’ dedim. U: ‘Ha,’ dedi. Men: ‘Injil mukammalmi?’ deb so'radim. U: ‘Yo'q,’ deb javob berdi. Agar Xudo mukammal bo'lsa va Uning kitobi bo'lsa, u holda o'sha kitob ham mukammal bo'lishi kerak edi.” Keyin esa bizda Yuhanno Injili bor. O'z matni ichida Isoning shogirdi tomonidan yozilganini da'vo qiladigan yagona Injil. Ammo uni ochib, kitobning oxiriga qarasangiz, ajoyib bir holatga duch kelasiz.
Ko'pchilik Havoriylar Yuhanno deb hisoblaydigan ushbu shogirdga ishora qilib, matnda shunday deyiladi: “Bular haqida guvohlik berayotgan va bularni yozib olgan shogird mana shudir. Biz uning guvohligi haq ekanini bilamiz.” Oxirgi jumlani diqqat bilan o'qing. “Biz uning guvohligi haq ekanini bilamiz.” Bir daqiqa to'xtang. Bu sirli “biz” kim o'zi? Agar qalam tutgan kishi Havoriy Yuhannoning o'zi bo'lsa, nega u: “Men o'sha shogirdman va mening guvohligim haq ekanini bilasizlar” demadi? Demak, agar bu Yuhanno bo'lmasa, uni aslida kim yozgan? Biz bilmaymiz. Muallif kimligini ham bilmas ekanmiz, bu guvohlikka qanday qilib ishonishimiz mumkin?
Yuhanno Injilining boshqa parchalarida ham xuddi shunday uchinchi shaxs tilidan hikoya qilish uslubini ko'ramiz. Yuhanno Injili davomida bu shaxs doimo “Iso sevgan shogird” deb tilga olinadi. Yuhanno 13:23 ga qarang: “Shogirdlardan biri — Iso sevgan shogird Uning yonboshida o'tirgan edi.” Agar yozuvchi Yuhannoning o'zi bo'lganida, shunchaki “Men Uning yonboshida o'tirgan edim” demasmidi? Ushbu uchinchi shaxs hikoya uslubidan tashqari, yana bir katta farq borki, u Yuhanno Injilini qolgan uchtasidan butunlay ajratib turadi. “Bu tarixiylik jihatidan eng zaif bo'lgan Injil — Yuhanno Injilidir.
Injillarning faqat bitta joyida Iso aylanib yurib: ‘Men olamning nuriman’, yoki ‘Ibrohim bo'lmasdan oldin Men bor edim’, yoki ‘Men tirilish va hayotman’, ‘Men olamning nuriman’ kabi gaplarni aytadi. Ushbu ‘Men kimdirman’ degan barcha da'volar faqatgina bitta Injilda — eng oxirgi Yuhanno Injilida uchraydi. Avvalgi Injillarga qarasangiz, Iso hech qachon bunday gapirmaydi.” Sinoptik Injillar deb ham ataladigan dastlabki uchta Injil Isoning insoniyligiga katta urg'u berib, uni oddiy odamlarga va qishloq ahliga masallar hamda qisqa ibratli hikoyalar orqali va'z qiluvchi payg'ambar sifatida tasvirlaydi. Biroq Yuhanno Injili ham uslub, ham mazmun jihatidan butunlay farq qiladi.
U Isoni yunon faylasufidek — uzun va murakkab nutqlar orqali va'z qiladigan shaxs sifatida tasvirlaydi. Agar u alohida o'qilsa, masallar Isoning asosiy ta'lim berish usuli bo'lganini hech kim xayoliga ham keltirmagan bo'lardi. Chunki Yuhanno Injilida an'anaviy masallar umuman uchramaydi. Buning o'rniga, u ushbu oddiy hikoyalarni murakkab majoz va metaforalar bilan almashtiradi. Matn Iso haqidagi ko'plab ilohiyotga oid va falsafiy tushunchalarni o'z ichiga olgan bo'lib, Ammo eng muhimi, Isoning insoniyligini ko'rsatadigan boshqa Injillardan farqli o'laroq, Yuhanno Injilining maqsadi — Isoni iloh sifatida tasvirlashdir. “Yuhannoda masala biroz murakkablashadi.
Iso qandaydir ilohiy shaxs sifatida namoyon bo'ladi. Injil: ‘Azalda Kalom bor edi, va Kalom Xudo bilan birga edi, va Kalom Xudo edi, Kalom tana bo'lib oramizda yashadi’ va hokazo deb boshlanadi. Bularning bari kech paydo bo'lgan gaplar. Agar Iso haqiqatan ham Yuhanno da'vo qilganidek bu ajoyib gaplarni aytib yurgan bo'lsa, nega boshqa hech kim bu haqida xabar bermagan? Masalan, bizda avvalroq yozilgan Luqo Injili bor. Butun Luqo Injilida Iso hech qachon bunday gapirmaydi.
U hech qachon o'zi haqida bunchalik ko'p gapirmaydi.” Ushbu barcha omillar ko'plab olimlarni Yuhanno Injili muallifi yunon madaniyatida ulg'aygan o'qimishli yahudiy bo'lgan, havoriy Yuhannodek baliqchi bo'lmagan, degan xulosaga olib keldi. Aslida, ikkinchi asrda ba'zi nasroniylar bu Injil Yuhanno tomonidan yozilmagan deb bahslashgan va ular keyinchalik “Aloglar” nomi bilan tanilgan. “Bu Injil Yuhanno tomonidan yozilgan bo'lishi mumkin emas. Unda uni kim yozgan? Bilmayman.” Ammo keyinchalik u qonuniy deb qabul qilindi. “Yomon xabar shuki, nasroniylar da'vat qilishda Yuhanno Injilidan boshqa har qanday Injilga qaraganda ko'proq foydalanadilar.
Masalan, bir necha yil oldin Londonda men ko'rgan amerikalik missioner: ‘Iso: Men olamning nuriman, deydi,’ der edi. Vaholanki, ularning o'z olimlari: ‘Yo'q, u bunday demagan. Bu tarixiy haqiqat emas,’ deyishadi. Eng katta muammo ham shunda. Masihiylar odatda o'z olimlari bu haqida nima deyayotganidan bexabardir. Bu xavotirli hol, chunki agar ularda to'qima hikoyalar bo'lsa, endi ularga qanday ishonish mumkin? Injillarda to'qib chiqarilgan hikoyalar bor.” Xo'sh, nega olimlar shunday deyishadi? Javob oddiy. Chunki Isoning atrofida uning va'zlarini so'zma-so'z yozib oladigan kotiblar bo'lmagan. Rivoyatlarning aniqligini tekshiradigan rasmiy mezonlar ham mavjud emas edi.
Haqqoniylikni ta'minlash uchun quyidagi kabi muhim savollar berilmagan: Rivoyatchilarning xotirasi qanchalik kuchli edi? Ular ishonchli odamlar edimi? Ular biror narsani noto'g'ri naql qilgan bo'lishlari mumkinmi? Buning o'rniga, o'nlab yillar davomida bu borada mutlaq sukut hukm surgan. Yangi Ahddagi barcha 27 ta kitob mashhur shaxslarga nisbat beriladi. Biroq olimlar ularning faqatgina yettitasi haqiqatan ham o'z nomi bilan atalgan muallif tomonidan yozilganini keng e'tirof etishadi. Ular Polning yettita maktubidir. Pol aslida kim bo'lgani haqida esa birinchi qismda batafsil gaplashgan edik. “Injilda hali-hanuz noma'lum bo'lgan mualliflar bor.
Injilning tarixiyligini o'rganarkanman, boshqalarni uning haqligiga ishontirish uchun o'rganayotganimda, o'zimda shubhalar paydo bo'la boshladi. Ilgari bilmagan narsalarimni bilib olyapman. Qat'iy ishonchdan boshlab, ko'proq o'rganganim sari shubhalarim ortib bordi. Bu jarayon shu darajaga yetguncha davom etdiki, vaziyat yaxshilanmayotganidan xafa bo'lib ketdim.” Endi esa masala yanada chigallashadi. Iso (alayhissalom) oromiy tilida so'zlashgan. Demak, u o'z da'vatini mana shu tilda yetkazgan. Ammo bugun qo'limizda bo'lgan Injillarning barchasi dastlab Koyne yunon tilida yozilgan, hatto yahudiy muqaddas bitiklarining an'anaviy tili bo'lgan ibroniy tilida ham emas.
Bir nechta alohida so'zlarni hisobga olmaganda, bizda Isoning o'zi gapirgan asl tilda yozib olingan birorta ham nutqi mavjud emas. Ushbu barcha ma'lumotlarni bir joyga to'plasak, birinchi qismda biz aytib o'tgan mantiqsiz aqidalar Isoning haqiqiy ta'limotiga qanday aralashib ketganini ko'ramiz. U kabi ulug' payg'ambar hech qachon aqlga bunchalik zid narsani targ'ib qilmagan bo'lardi. Bularning barchasi bizni bitta muhim savolni berishga majbur qiladi: tekshirilmagan xotiralar zanjiri asosida shakllangan va Isodan o'nlab yillar keyin boshqa bir tilda yozilgan matn oxiratingizni ishonib topshiradigan manba bo'loladimi?
Bularning bari nafaqat hozir bizga, balki o'sha matnlarni muqaddas hujjat sifatida taqdim etmoqchi bo'lganlarga ham ishonchsiz ko'ringani aniq. Shu bois ular bir rivoyat to'qib chiqardilar. “Bizga ushbu bitiklarga ilohiy vakolat beruvchi bir bayonot kerak.” Ular bu kitoblar ilohiy ilhom orqali yozilgan deyishdi. Biroq bu da'voga hech qanday dalil yo'q. Eng muhimi, asl mualliflarning o'zlari ham hech qachon o'zlari haqida bunday da'vo qilmaganlar. Shunchaki ushbu to'rtta Injilni yonma-yon qo'yib ko'ring. Unutmang, ularning barchasi Iso haqida aynan bitta tarixni so'zlab berishi kerak.
Biroq ularning doimo bir-biriga zid kelishini, voqealar ketma-ketligini o'zgartirishini, faktlarni buzib ko'rsatishini va bir xil voqealar haqida butunlay boshqacha tafsilotlar berishini ko'rasiz. Masalan, Isoning so'nggi lahzalarini olaylik. Mark Injilida Iso umidsizlik ichida: “Ey Xudoyim, Xudoyim, nega meni tashlab ketding?” deb faryod qiladi. Aksincha, Luqo butunlay boshqacha manzarani chizadi, va Isoni xotirjam taslimiyat bilan shunday deya tasvirlaydi: “Ey Ota, ruhimni Sening qo'llaringga topshiraman.” Aslida, bu bir-biriga zid ma'lumotlar bizni ajablantirmasligi kerak. Axir, bu so'zlarni naql qilganlarning hech biri o'sha taxminiy xochga mixlash voqeasida ishtirok etmagan.
Davom etamiz. Markda Iso uchinchi soatda xochga mixlangani aytiladi. Ammo Yuhanno u oltinchi soatda hali ham Rim hokimi Pilat oldida so'roq qilinayotgan edi deb da'vo qiladi. Oxirgi kechki ovqat voqeasiga qarang. Dastlabki uchta Injil bu Fisih bayrami taomi edi deydi. Ammo Yuhanno Fisih bayrami hali boshlanmasidan oldin Iso allaqachon o'lgan edi deydi. Hatto Yahudoning taqdiri borasida ham ziddiyat bor. Matto Yahudo vijdon azobidan o'zini osib o'ldirdi deb da'vo qiladi. Yangi Ahddagi Havoriylar kitobida esa u dalada boshi bilan yiqilib tushib o'lgani aytiladi. Matto Rim qo'shinidagi bir yuzboshi yordam so'rash uchun Isoning oldiga yuzma-yuz kelganini aytadi.
Luqo esa yuzboshi hech qachon o'zi kelmagan, balki shunchaki vakillarini yuborgan deydi. Hatto eng oddiy ko'rsatmalar ham bir-biriga zid. Shogirdlarini safarga jo'natayotganda, Markning aytishicha, Iso ularga hassa olishni va shippak kiyishni tayinlagan. Ammo Matto Iso ularga hassa olmaslikni va shippak kiymaslikni buyurdi deb da'vo qiladi. Agar ushbu mualliflar haqiqatan ham Xudo tomonidan ilhomlantirilgan bo'lganida, hatto bitta kichik nomuvofiqlikka ham o'rin qolmagan bo'lardi. Aslida, olimlar Eski va Yangi Ahdda 300 dan ortiq ziddiyatlarni topganlar. Bugun biz ularning juda kichik bir qisminigina ko'rib chiqdik.
Ko'proq misollarni o'rganishni istaganlar uchun ushbu qismda sizlarga bir manbani ulashamiz. “Men Injilni o'qiyapman. O'qigan birinchi oyatim: ‘Hech bir inson Xudoni ko'rib, tirik qola olmaydi’ degan oyat edi. O'ylab qoldim: ammo odamlar Isoni Xudo deb atashgan, va hamma Isoni ko'rgan, lekin Isoga qarab hech kim o'lmagan-ku. Oyatda esa: ‘Hech kim Xudoga qarab, keyin tirik qola olmaydi’ deyilgan. Sahifani varaqlab, boshqa bir oyatga, Yoqub haqidagi hikoyaga o'tdim. Yoqub nafaqat Xudoni ko'radi, balki Xudo bilan kurash tushib, Unga: ‘Meni duo qilmaguningcha Seni qo'yib yubormayman,’ deydi. Xo'p, bir daqiqa to'xtang. Hozirgina Xudoni hatto ko'rgan odam ham tirik qolmaydi deyilgan edi-ku.
To'g'rimi Xo'sh, unda nega Yoqub bundan keyin tirik qoldi? Shunda men nima qildim? 14 yoshli o'smir holimda qo'limni ko'tardim. Rohib yonimga kelib: ‘Senga qanday yordam berolaman?’ dedi. Men unga o'sha ikkita oyatni ko'rsatdim. Uning javobi esa: "Hm, Injilda bunday gap borligini hatto bilmas ekanman," bo'ldi. Men esa: "Nima? Axir siz Injil bo'yicha ustozsiz-ku," dedim. Ziddiyatlar faqat vaqt chiziqlari, tarixiy tafsilotlar yoki bu kabi ochiq mantiqiy qarama-qarshiliklar bilan cheklanib qolmaydi. Ular ilohiy adolatning eng tub mohiyatigacha yetib boradi. Eski Ahdda, Chiqish 34:7 da Xudo qanday tasvirlanganiga bir qarang: “Biroq U aybdorni jazosiz qoldirmaydi.
U ota-onalarning gunohi uchun bolalarini va ularning bolalarini uchinchi va to'rtinchi avlodigacha jazolaydi.” Ammo Hizqiyo 18-bob 20-oyatni ochsangiz, mutlaqo teskari hukmni topasiz: “Farzand otaning gunohi uchun javobgar bo'lmaydi, ota ham farzandning gunohi uchun javobgar bo'lmaydi. Solihning solihligi o'ziga yoziladi, fosiqning yovuzligi ham o'z bo'yniga tushadi.” Xo'sh, qaysi biri Xudoning haqiqiy qonuni? Ikkalasi bir vaqtda to'g'ri bo'la olmaydi. Qolaversa, zamonaviy nasroniylik butunlay “azaliy gunoh” tushunchasiga — Odam alayhissalomning xatosi tufayli har bir chaqaloq gunohkor bo'lib tug'iladi, degan e'tiqodga tayanadi.
Ushbu asosiy aqidani Hizqiyoning ochiq-oydin so'zlari bilan qanday qilib murosaga keltirish mumkin? “Qanday qilib biz bu dunyoga gunoh bilan kelamiz? Axir tug'ilishdan boshqa hech narsa qilmadik.” “Islom aytadiki, Islomda "azaliy gunoh" degan narsa yo'q, Islom "azaliy poklik" shunday haqida so'zlaydi: har bir bola, har bir chaqaloq, har bir inson toza qalb bilan, oq sahifa bilan, begunoh, pokiza, hech qanday dog'siz tug'iladi — to balog'at yoshiga yetgunicha. Balog'atga yetgach esa, to'g'ri ishlarni qilsangiz, mukofotlanasiz. Yomon ishlarni qilsangiz, uning javobi bo'ladi.
Demak, islomiy tushunchaga ko'ra, Odam Ato va Momo Havo xatoga yo'l qo'yganlarida, ikkovlari ham Xudoga: "Parvardigoro, bizni mag'firat qil," deb tavba qildilar va Xudo ularni kechirdi. Masala shu yerda tugagan. Va har bir farzand azaliy poklik bilan dunyoga keladi. Men bu javobni ko'p marta, har safar masjidimizdagi ochiq eshiklar kunida nasroniylar ushbu savolni berganlarida aytganman va har safar ular: "Bilasizmi, Sabil, Islomdagi najot tushunchasi haqida aytgan bu gaplaringiz juda mantiqiy, aqlga to'g'ri keladi," deyishadi. Ibtido kitobiga va Nuh kemasi haqidagi qissaga qarang.
Ibtido 6:19 da buyruq aniq: “Nuhga har bir tirik jonzotdan bir juftdan — bitta erkak va bitta urg'ochisini kemaga olish buyuriladi. Ammo keyingi bobning o'zidayoq, Ibtido 7-bob 2 va 3-oyatlarda ko'rsatmalar sezilarli darajada o'zgaradi.” Birdaniga Nuhga har bir halol hayvondan yetti juftdan, har bir nopok hayvondan bir juftdan va shuningdek, har bir qushdan yetti juftdan olish buyuriladi. Biz turli mualliflar tomonidan asrlar farqi bilan yozilgan ikkita boshqa-boshqa kitobni solishtirmayapmiz. Bu ziddiyatlar aynan bitta kitobning ichida, bor-yo'g'i bitta bob farqi bilan sodir bo'lmoqda. Injillarda va Muqaddas Kitobning qolgan qismlarida bu kabi ko'plab ziddiyatlarni osongina topish mumkin.
Ammo ushbu misollarning o'ziyoq masalani aniq ko'rsatib beradi. Ko'proq misollarni ko'rishni istaganlar Rahmatulloh Kayronaviy al-Hindiyning mashhur “Izhor ul-Haq” asariga murojaat qilishlari mumkin. O'z kitobida u 335 ta ziddiyat va xatolarni hujjatlashtirgan, bu esa bugun biz bu yerda muhokama qilganimizdan 33 barobar ko'pdir. “Mana bu Injilni men antikvariat do'konidan sotib olganman. U taxminan 1825 yoki 1836-yillar oralig'ida chop etilgan. Oyatlarini ko'zdan kechirib chiqdim va ba'zi oyatlar yo'qolganiga guvoh bo'ldim. Ular endi u yerda yo'q. Ularni qidirdim, ammo ular shunchaki yo'q edi.” Boya bergan savolimiz esingizdami?
Topilgan o'sha ilk qo'lyozma parchalari bugungi kundagi zamonaviy Injilga aslida qanchalik mos keladi? Mana sizga hayratda qoldiradigan javob: Bizda Yangi Ahdning taxminan 5700 ta qadimgi yunoncha qo'lyozmasi mavjud — kichik papirus bo'laklaridan tortib to'liq kitoblargacha. Ammo ularning barchasi orasida bir-biriga aynan o'xshash ikkita nusxa yo'q. Qo'lda yozilgan har bir matn keyingisidan farq qiladi, va butun Ahdda barcha qo'lyozmalarda bir xilda kelgan birorta ham oyat mavjud emas. Aslida, olimlarning hisob-kitoblariga ko'ra, ushbu sahifalarda 400 mingdan ortiq matniy tafovutlar bor. Endi bir soniya shu haqda o'ylab ko'ring.
Yunon tilidagi butun Yangi Ahd bor-yo'g'i 138 mingga yaqin so'zdan iborat, ya'ni tafovutlar soni matndagi so'zlarning o'zidan ham ko'proqdir! Bularning barchasidan keyin, asl matnda nima deyilganini aniqlash qanchalik imkonsiz ekani kundek ravshan emasmi? Xo'sh, 5700 ta qo'lyozmaga ega bo'lish aslida yaxshi narsami, yoki an'anaviy nasroniylik uchun yanada yomonroqmi? Bu katta raqam sizni chalg'itmasin, chunki ushbu qo'lyozmalarning atigi 60 yoki 70 tasigina Isodan keyingi dastlabki uch asrga tegishli. Aslida, ularning 90 foizdan ortig'i VIII va XVI asrlar oralig'iga mansubdir. Voqealardan ming yil o'tib yozilgan qo'lyozma qandaydir tarixiy salmoqqa ega bo'la oladimi?
Xulosa chiqarishni o'zingizga qoldiraman. Olimlar ushbu 400 mingta matniy tafovutning 99 foizi mutlaqo zararsiz deb ta'kidlaydilar. Ular bularni imlo xatolari, so'z tartibidagi o'zgarishlar va ko'chirishdagi boshqa kichik farqlar deb hisoblaydilar. Ammo Xudodan kelgan deb da'vo qilinayotgan matnda hech qanday farq yoki o'zgarish kichik deb hisoblanmasligi kerak. Hatto ularning mantiqini qabul qilgan taqdirimizda ham, qolgan 1 foizning o'ziyoq sizga 4000 ga yaqin jiddiy... matniy nomuvofiqlik va farqlarni qoldiradi — ular ma'noga, talqinga va hatto aqidaga ta'sir qilishi mumkin. Buni qanday qilib oqlash mumkin?
Agar bu kitob chindan Xudo tomonidan himoyalangan bo'lganida, qo'limizda faqat bitta yagona matn bo'lmasmidi? Afsuski, asrlar davomida ushbu qo'lyozmalarni yozgan kimsalar... muqaddas matnlarni o'zlarining diniy e'tiqodlariga moslashtirish uchun o'zgartirib borgan ko'rinadi. Masalan, 1 Yuhanno 5-bob 7 va 8-oyatlardagi Uchlikka ishora qiluvchi ibora keyinchalik qo'shilgani hujjatlar bilan to'liq isbotlangan. Biz ushbu qo'shimchani mashhur “Qirol Jeyms nusxasi”da ko'ramiz. Unda: “Zero osmonda guvohlik beruvchi uchtadir: Ota, Kalom va Muqaddas Ruh. Va bu uchtasi birdir,” deyiladi.
Biroq “Yangi Xalqaro Nashr” kabi zamonaviy Injillar Uchlik haqidagi ushbu ochiq ishorani olib tashladi, chunki olimlar u mavjud bo'lmaganini — XIV asrdan oldingi birorta ham yunoncha qo'lyozmada bo'lmaganini aniqladilar. Endi ular buni qanday tuzatganiga qaraylik: “Zero guvohlik beruvchi uchtadir: Ruh, suv va qon va uchtasi hamfikrdir.” Ko'rib turganingizdek, xuddi shu parchada endi Uchlik haqida hech qanday eslatma yo'q. “Yana bir misol sifatida to'rtinchi Injil bo'lmish Yuhanno Injilining 7-bob 53-oyatini keltirish mumkin: unda zinokor ayol va odamlar uni toshbo'ron qilish uchun atrofida to'plangani haqida so'z boradi.
Shunda Iso u yerga kelib: "Orangizda kim begunoh bo'lsa, birinchi bo'lib tosh otsin," deydi, to'g'rimi? Bu hikoyani eshitgandirsiz. O'sha hikoya qadimgi qo'lyozmalarda umuman yo'q. Qirol Jeyms nusxasida u bor. Injilning RSV nashrida esa: "Bu hikoya keyin qo'shilgan, qadimgi qo'lyozmalarda u mavjud emas," deyiladi. Demak, kimdir u hikoyani matnga qo'shib qo'ygan.” Keling, yana bir misol keltiraylik. Mark 16:9–20 oyatlari ham ushbu Injilga keyinchalik qo'shilgani eng ko'p e'tirof etilgan qismlardan biridir. Aslida, Injilning ba'zi nashrlarida bu ochiq-oydin qayd etib qo'yilgan.
“Yangi Xalqaro Nashr”da shunday deyiladi: “Eng qadimgi qo'lyozmalar va boshqa qadimiy manbalarda 9 dan 20 gacha bo'lgan oyatlar mavjud emas.” Asl Mark Injili 8-oyatda, ya'ni ayollar bo'sh qabrdan qo'rquv ichida qochib ketgan joyda tugaydi. U yerda qayta tirilgandan keyingi ko'rinish ham, Isoning yakuniy topshirig'i ham yo'q. Shuningdek, Mark 1-bob 1-oyatdagi “Xudoning O'g'li” iborasi ham eng qadimgi qo'lyozmalarning ba'zilarida uchramaydi. Ko'rib turganingizdek, bular jiddiy qo'shimchalar bo'lib, diniy qarashlarni tubdan o'zgartirishga qaratilgandir. “Men Injil kolleksioneriman. Kolleksiyamda 300 ta Injil bor. Ha, biror marta kutubxonamga keling.
Tarixning turli davrlariga oid, turli tillarda va turli nashrlarda — ularning har biri bir-biridan farq qiladi. Misol keltiraymi? Sizda Injilning “Qirol Jeyms nusxasi” bor — u 1611-yilda chiqarilgan bo'lib, Angliya qiroli Jeyms nazorati ostida tayyorlangan. U Injil 1881–1885-yillarda qayta ko'rib chiqilgan, chunki unda xatolar bor edi va u qadimgi qo'lyozmalardan ko'chirilmagan edi. Shunday qilib, uni 1881-yilda Angliyada qayta tahrir qilishdi. Unda ham ba'zi xatolar bor edi. Keyin 1901-yilda uni yana qayta tahrir qilib, “Amerika standart nashri” deb nomlashdi. Unda ham xatolar bor edi, chunki odamlar yangi qo'lyozmalarni kashf qila boshladilar.
Yangi topilgan qo'lyozmalar esa bu Injildan farq qilardi, shu sababli ular Injilni to'xtovsiz yangilab borishga majbur bo'lishdi. Bunga bir nechta misol keltiraman, xo'pmi? 1901-yilgi “Amerika standart nashri”da xatolar bor edi, shuning uchun uni 1952-yilda qayta ko'rib chiqishdi. Hatto unda ham xatolar chiqdi, shuning uchun 1971-yilda NASB nomi bilan yana qayta tahrir qilishdi. Unda ham xatolar bor edi, shu bois uni 1989-yilda, keyin 2020-yilda va aytgancha, 2021-yilda yana tahrir qilishdi. Siz: "Birodar Sabil nima bo'lyapti o'zi?" deb o'ylayotgandirsiz. Gap shundaki, xo'p, sizda bitta Injil bor deylik.
Ammo yangi qo'lyozmalar topilsa, ular bu Injilni yangilashga majbur bo'lishadi — uning tarjimasini emas, balki aynan mazmun-matnini! Shunday qilib, ular o'z aqllaridan kelib chiqib, ko'pchilik so'zlarni olib, qaysi parcha bu yerga, qaysi u yerga qo'yilishini hal qilishadi. Injillarni mana shunday qilib tuzishadi. Shuning uchun biz, musulmonlar: "Injillar o'zgartirilgan, Qur'on esa asl holida saqlangan," deganimizda, aytayotgan gapimiz uchun yetarlicha ishonchli dalillarimiz bor.” Biz hali Eski Ahdning tarixiy ishonchliligi haqida gapirayotganimiz ham yo'q. Bugun biz sanab o'tgan deyarli barcha ma'lumotlar masihiy olimlarning o'zlari tomonidan fosh etilgani chuqur kinoya emasmi?
Odamlar Islomni qanchalik chuqur o'rgansalar, Qur'onni qabul qilish uchun shunchalik ko'p asos topadilar. Ammo Injilni qanchalik chuqur o'rgansalar ham, natija xuddi shunday bo'ladi: ular baribir Qur'onni qabul qilish uchun asoslar topadilar. Ilohiyot va matnshunoslik tadqiqotlarining qaysi yo'lini tanlamang, u baribir bitta yakuniy manzilga — so'nggi vahiyga olib boradi. Ehtimol, bu Allohning rejasining bir qismi bo'lgandir — masihiy olimlar tomonidan Injil ustida shunchalik ko'p tadqiqotlar olib borilishi, toki odamlar oxir-oqibat Iso keltirgan haqiqiy da'vatni tanib olsinlar, va bu aslida Qur'onda mavjud bo'lgan xuddi o'sha da'vat ekanini anglasinlar.
Haqiqatni izlash yo'lida ushbu tadqiqotlarni jasorat bilan olib borgan olimlar e'tirofga loyiqdirlar. Ishonamanki, ularning samimiy sa'y-harakatlari bir kun kelib ularni to'g'ri yo'lga boshlaydi, inshaalloh. Islomda har bir savolning javobi bor — albatta uni samimiyat bilan izlashga tayyor bo'lsangiz. “Dars beruvchi professor, ayni paytda ruhoniy, cherkov yetakchisi bo'lgan olim menga qarab: "Nega savol beryapsan?" dedi. Men esa: "Yunon tilida yozilgan matnlar bilan bugungi ingliz tilidagi Injillarimiz o'rtasida nima bo'lganini bilishim kerak," dedim. Shunda u: ‘Qara, bu xatodan xoli, ya'ni Xudoning mutlaq, haq kalomidir,’ dedi. Men: "Qanaqasiga bunday bo'lishi mumkin?
Axir biz uni tarjima qilganmiz va tarjimada nimalardir tushib qolgan-ku," dedim. U: "Darsdan keyin xonamda sen bilan gaplashaman," dedi. "Xo'p, tayyorman," dedim. Dars tugagach, uning oldiga bordim, u esa: "Agar bunga ishonmasang, joying jahannamda bo'ladi. Ishonishing shart," dedi. Men: "Kechirasiz-u, ammo bu so'zlar bilan meni ishontira olmaysiz. Bunda ma'no yo'q. Mantiqqa to'g'ri kelmaydi," dedim. O'sha paytga kelib men Islom haqida yetarlicha o'qigan va Qur'onni mutolaa qilgan edim. u yerda o'qigan barcha narsalarim mantiqiy edi va o'z o'rniga tushayotgandek edi. Uning gaplari esa unday emas.
Agar haqiqat ularda bo'lsa va haqiqatga faqat biz egamiz deb da'vo qilishsa, unda nega uni doimo o'zgartirishga majbur bo'lishadi? Nega uni tinimsiz o'zgartiryapsiz? Voiz sifatida sizga savol berganimda, nega savolimga javob berish o'rniga gapni olib qochyapsiz? Ko'p marta savollar berardim va oladigan javobim: "Birodar, shunchaki imon keltirishing kerak," bo'lardi. Chunki u aqlga ham, mantiqqa ham to'g'ri kelmasdi.” “Siz Injil va Tavrot dastlab Xudo tomonidan nozil qilingan deysiz, keyin esa ular o'zgartirib yuborilgan deb da'vo qilasiz. Nega Xudo bunga yo'l qo'ygan?
Xudo bunga yo'l qo'yganining sababi shuki, ushbu muayyan vahiylar ma'lum bir zamonda, ma'lum bir qavm uchungina yuborilgan edi. Biz Tavrot butun insoniyat uchun yuborilgan deb hisoblamaymiz. Xuddi shuningdek, biz Injilni ham — Iso Masihga nozil qilingan Injilni barcha insonlar uchun mo'ljallangan deb e'tiqod qilmaymiz. Biz faqatgina Qur'on barcha insonlar uchun yuborilgan yagona kitob ekaniga, Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ga nozil bo'lganiga imon keltiramiz. Shu bois, butun insoniyat uchun avvalgi vahiylarning asl holida saqlab qolinishiga zarurat yo'q edi. Shuning uchun ham bu haqda Qur'ondagi oyat ma'nosida ishora qilingan: Bimas-tuhfizu min kitabillahi wa kanu 'alayhi shuhada.
Bu shuni anglatadiki, o'sha kitoblarni saqlash vazifasi qadimgi ravvinlar va ruhoniylarga topshirilgan edi, biroq ular bunga guvoh bo'la turib, bu omonatni bajara olmaganlar. Boshqacha aytganda, buni Alloh subhanahu va taoloning Qur'onda Qur'on haqida aytgan so'zi bilan solishtirsak: Inna nahnu nazzalnadh-dhikra wa inna lahu lahafizun. ya'ni Uni O'zi muhofaza qilishini aytganida yaqqol farq ko'rinadi.
Bu farqning asosi, avvalgi kitoblar o'z davridagi muayyan qavmlarga xos bo'lgan, Qur'on esa barcha insonlar uchun nozil qilingan.” “Hatto Xudo Isoga berilgan Injilni — asl vahiyni saqlab qolgan taqdirda ham, u bugungi kunda biz boshdan kechirayotgan barcha muammolarga yechim topish uchun yetarli bo'lmasdi. Demak, uning qamrovi cheklangan bo'lib, faqat o'sha odamlar va faqat o'sha davr uchun edi. Shu sababdan Alloh O'z hikmati ila uni saqlashni O'z zimmasiga olmadi. Ammo Qur'on butun insoniyat uchun, barcha zamonlar va barcha yechimlar uchun, har qanday muammo, madaniyat, har qanday irq — butun bashariyat uchundir.
U so'nggi vahiy bo'lgani sababli, Alloh uni muhofaza qilishni O'z zimmasiga oldi.” Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.) keltirgan nur orqali, nasroniy olamiga Isoning da'vatidagi sof mohiyatga qaytish uchun ochiq yo'l ko'rsatildi. U zot Isoning aslida kim bo'lgani va qanaqa ta'lim bergani haqidagi haqiqatni qayta tikladi. Alloh Isoning izdoshlarini boshlash uchun, barcha avvalgi payg'ambarlarning izdoshlarini to'g'ri yo'lga qaytarish uchun O'zining so'nggi elchisini yubordi. Axir, Islom yangi din emas. U minglab payg'ambarlar targ'ib qilgan mushtarak va umuminsoniy risolatdir Odam (alayhissalom) davridan buyon yer yuzining har bir burchagiga yuborilgan.
Ushbu so'nggi, o'zgarmas vahiy orqali Isoning ta'limoti nihoyat insonlar kiritgan o'zgarishlardan tozalanib, o'zining haqiqiy, buzilmagan shakliga qaytmoqda. Shunday qilib, 2-qismning yakuniga yetib keldik, biroq mavzu hali tugagani yo'q. Agar qo'lyozmalardagi 400 mingta tafovut sizni hayratga solgan bo'lsa, shoshilmang — matndagi buzilishlar e'tiqodning o'zagini qanchalik o'zgartirib yuborishi mumkinligini ko'rasiz. Keyingi qismda biz nasroniylik va Islomdagi Xudo tushunchasini yonma-yon qo'yib, ular o'rtasidagi ulkan farqlarni o'rganamiz. Biz Injilda “Ota” deb ataladigan Xudoning sifatlariga oid yaqqol mantiqiy xatolarni ko'rib chiqamiz.
Shu orqali Qur'on qanday qilib insoniyatga ma'lum bo'lgan Xudoning yagona mukammal va nuqsonsiz ta'rifini berishini ko'rsatamiz. Shuningdek, qo'lyozmalardagi buzilishlar nafaqat matnni o'zgartirgani, balki ulug' payg'ambarlarga nisbatan mudhish tuhmatlarni ham qo'shib yuborganini fosh qilamiz. Qiziqishingiz va ishtiyoqingiz so'nmasin. Haqiqat izlovchilarga esa — 3-qismda ko'rishguncha deymiz! Islomni qabul qildingiz lekin nimadan boshlashni bilmayapsizmi? Yoki musulmon bo‘lgansiz-u, endi barini boshidan boshlab Islomni o‘rganmoqchimisiz? Biz siz uchun Step Islam ilovasini ishlab chiqdik. Bu Islomni tushunarli va tizimli tarzda o‘rgatuvchi, mutlaqo bepul hamda reklamasiz ilovadir.
Ilovada iymonning asosiy poydevorlarini, Qur’ondagi muhim atamalarni osonlikcha o‘rganib, odatlarni shakllantiruvchi amaliy topshiriqlarni bajarasiz. Shayton buni kechiktirishiga yo‘l qo‘ymang. Quyidagi havola orqali “Step Islam” ilovasini yuklab, abadiy saodat sari ilk qadamlaringizni bugunoq qo‘ying.